Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

48

dat zij maar door te slikken hebben. Ik noem nu de onderwijzers maar, omdat dit voorbeeld voor mijn doel zoo bijzonder duidelijk en dienstig is, maar feitelijk gaat het ons allen zoo. Wij hebben bijv. geleerd, dat Nederland vroeger door groote gletschers bedekt moet zijn geweest. Maar dat is iets, dat anderen ontdekt hebben, en dat wij hun nu leeren nazeggen. Dat is dus passieve kennis. Actieve kennis zou het dan zijn, wanneer wij zelf er op waren uitgetogen en door eigen waarnemingen en ontdekkingen tot die gevolgtrekking waren gekomen.

Nu kan men de zaak wel heel wat minder erg maken — en dat geschiedt dan ook — door er bij te vertellen, door welke waarnemingen en redenaties de mannen der wetenschap tot die gevolgtrekking zijn gekomen, maar ook dan vertoont men ons toch slechts wat anderen gedaan hebben, laat men ons den door hen ontdekten en gebaanden weg loopen: van passieve kennis maakt men op die wijze nog geen actieve, al brengt men er ietwat meer actieve elementen in. Het is precies hetzelfde onderscheid als dat men in een leerboek der meetkunde het bewijs leert voor het theorema van Pythagoras, of dat men dit, zooals Pascal, zelf vindt.

Nu is het evenwel wegens den omvang der menschelijke kennis, en zulks niet eerst sedert de 20e eeuw, maar reeds sinds tientallen van eeuwen, onmogelijk, dat wij al de kennis, die wij van noode hebben, ook al beperken wij die tot het allernoodigste, op actieve, zelfstandige wijze opdoen. Niet alleen omdat er slechts zeer weinige Pascal's geboren worden, maar eenvoudig, omdat er geen tijd voor is. Het zou ook nergens voor dienen; de daarvoor noodige tijd en geestesinspanning kunnen veel nuttiger aangewend worden om nieuwe dingen op te sporen. Want wanneer de menschheid niet het overgroote gedeelte van wat zij te leeren heeft op de passieve wijze leerde, dan zou zij geen tijd en krachten meer over houden om er iets bij te ontdekken, dan zou dus de menschheid tot stilstand gedoemd worden.

De passieve leerwijze is dus een noodzakelijkheid en een groote zegen. Maar niettemin geldt juist van haar, dat zij „den geest niet onderwijst". „Geestesontwikkeling" is gebonden aan actieve kennis.

Sluiten