Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

SLAVERNIJ EN DIENSTBAARHEID.

49

De vrijgelatene woonde dan op het goed onder de volschuldigen en slaven, van wie zijn toestand feitelijk weinig verschilde. Wel was hij niet langer aan den grond gebonden, maar aan zijn voormaligen heer, nu zijn patroon genoemd, bleef hij nog verbonden door banden van gehoorzaamheid, onderdanigheid enz., begrepen in het woord obsequium, dat men door hulde of onderdanigheid zou kunnen vertalen.

In geval van ondankbaarheid kon de vrijbrief worden herroepen. Weliswaar bestaan dienaangaande geene bepalingen in de wetten der Franken en van andere verwante stammen, als zijn te vinden bij de Westgothen 1) en Burgundiërs 2) (oorspronkelijk Germanen), die deze wetten vermoedelijk ontleenden aan Constantijn 3); maar de besluiten der kerkvergaderingen wettigden deze bestraffing ook onder de Franken. Op een concilie te Orléans b.v. werd bepaald dat, zoo iemand de vrijlating van een ondankbare wilde herroepen, dit alleen mocht geschieden, wanneer het den magistraat was gebleken, dat de vrijgelatene werkelijk schuldig was 4). In Duitschland moet zelfs in feodalen tijd een wet hebben bestaan, die den heer het recht gaf om den vrijbrief te herroepen, wanneer de vrijgelatene niet opstond, wanneer de heer voorbijkwam, of verzuimde den hoed voor hem af te nemen. Desgelijks verviel de vrijgelatene weder in slavernij, wanneer hij zijne geldelijke verplichtingen niet nakwam. De onvrije bewoners van een hof in Overijsel, die op de bepaalde dagen niet op den heerenhof verschenen, vervielen in een boete van een emmer bier en een bokkehuid. Werd deze boete niet binnen het jaar betaald, dan werd de man „belmundig", d. w. z. hij verbeurde zijne gerechtigheid in de hofrechten „ende woert nae syne leven egen 5)". Dit was overeenkomstig oude Germaansche wetten.

13. MASSA-VRIJLATING.

Reeds vroeg treffen wij voorbeelden aan van vorsten en andere heeren, die hunne lijfeigenen in grooten getale uit de dienstbaarheid ontsloegen. Evenals het thans nog gebruikelijk is, dat bij belangrijke gebeurtenissen gevangenen worden losgelaten, zoo schonken, meer rationeel, de middeleeuwsche vorsten bij heugelijke voorvallen vaak de vrijheid aan een groot aantal hunner slaven. Marculf 6) geeft het formulier van zulk eenen massa-vrij brief, bij gelegenheid dat den koning een zoon was geboren; op elk zijner goederen in het gansche land schonk hij de vrijheid aan 3 slaven van beiderlei geslacht.

Overwegingen van godsdienstigen, van politieken en van economischen aard werkten samen 7); tot de bezitters van lijfeigenen drong

1) Lex Wisigothorum. lib. V, rit. VII, c. 10 (I, p. 532).

2) Lex Burgundionum, tit. XL, c. 1 (I, p. 322/3).

3) 1. 2, C. de libertis, 6. 7. Zie voor de kerkslaven zulk eene bepaling c. III, X de servis non ordinandis (I. 18).

4) Conc. Orleans can. 7. 5) Racer, Overijss. Gedenkst., II, blz. 246.

6) Marculfl Formulae, II, No. 52 (III, p. 341).

7) In het laatst der 13de eeuw geschiedden deze massa-vrijlatingen meer met staatkundige bedoelingen dan uit godsdienstige of zedelijke beweegredenen. Het streven van Floris V om den adel te fnuiken was voorzeker een der beweegredenen tot zijne begunstiging van de onvrijen, die hem den bijnaam van „der keerlen God" verschafte.

Sluiten