Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

ONDERGANG VAN DEN GODSDIENST

257

dat niet; althans niet de denker der toekomst, die in zijn eene denk-deugd klaarheid, koelheid, objectiviteit zal vereenigen met scherpste zelfkritiek en bescheidenheid.

Een andere factor die medewerkt tot deze psychische „nawerking", is de massale suggestie, waaraan de vrije denker zich wel in theorie, maar niet even gemakkelijk in de praktijk onttrekt. Het is onmiskenbaar waar dat het individueele innerlijke geloof versterkt, bevestigd of verlevendigd kan worden door het aanvoelen en meebeleven van andérer, jazelfs van massaal geloof. Evenals een uiterlijk symbool, al was het maar een wapperende vlag, den innerlijken mensch kan ontroeren, ook al erkent hij het tenslotte als overbodig. De individu staat tegenover de massa, maar hij kan haar noodig hebben, omdat de massa zijn gevoel van al-menschelijken, ja kosmischen samenhang, kan versterken. Met de gelijkgezinde massa weet men zich verbroederd en ook dit gevoel blijft zich uiten als drang tot kerkvorming of zucht tot vereenigend, allen verbindend ritueel. Zien wij niet allerlei buiten-kerkelijke groepen, van Vrijmetselaars af tot de leden van vakvereenigingen, geheimbonden en padvindersclubs toe, zich gewichtig maken en opzweepen tot een min of meer valsch enthousiasme door het nabootsen van de zonderlingste Germaansche, Keltische, Indiaansche of fantastisch-praehistorische gebruiken, ceremonieën en gebaren?

Tot het Al-Eene 17

Sluiten