Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

ZEDELIJKE EN REDELIJKE WERELDORDE

Maar de paskwillige vereering van godin „de Rede" tijdens de Fransche revolutie levert een waarschuwend voorbeeld van een „verzonnen" ritus. De moderne kultus-dienaar zij voorzichtig; er zijn thans obscure danseressen, filmsterren en schoonheidskoninginnen genoeg om alle verlaten kerken ter wereld van godinnen te voorzien.

Ondanks deze en dergelijke „psychische nawerkingen" nu geloof ik dat de vrije denker, de geestelijke mensch, op den duur iederen symbolenkultus en iedere kerk zal laten varen. Omdat zijn wezenlijke vroomheid bestaat in religieuze innerlijkheid, bereikt na doorgang door en overwinning van de massale suggestie der uiterlijke symbolen. En waar hij tóch symbolen gebruikt, zal hij zich steeds van hun levenden zin doordrongen houden; hij zal ze aanvaarden en gebruiken zooals de dichter de taaisymbolen gebruikt, wetend wat zij waard zijn en vooral wat zij niet waard zijn. Hij weet echter dat de massa daartoe niet bij machte is en daarom zal hij, — ondanks zijn sterk eenheidsbesef — niet in den geestverwant, maar wèl in een massa van geestverwanten, eer een gevaar zien dan een mogelijken steun en derhalve sekte- en kerkvorming schuwen.

De tegenwoordige, ekonomisch gefundeerde massa-vergoding leidt tot den noodlottigen waan dat de massa een eigen, scheppend leven heeft. Maar in werkelijkheid is alleen de individu vrij en scheppend. De massa kan zijn schepping slechts aanvaar-

258

Sluiten