Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

KOLLEKTIEVE CONCENTRATIE

313

Ik heb in mijn opstel „Zedelijke en redelijke wereldorde" uiteengezet dat zulk een nieuwe religie als godsdienstig stelsel een illusie is; dat integendeel alle godsdiensten op den duur zullen verdwijnen. Maar dit wil volstrekt niet zeggen dat het fundamenteele religieuze gevoel, hoe individueel ook in wezen, niet toch een stijlvol kollektieve uiting zou kunnen vinden. Bijvoorbeeld in „Kunst".

Juist in de kunsten zoekt men koortsachtig naar den „stijl", dat wil zeggen een kollektief beginsel dat in alle individueele bijzonderheden tot uitbeelding zou moeten komen. Men betreurt vaak den ondergang der middeleeuwsche zoogenaamde gemeenschapskunst. Een noodlottige kortzichtigheid. Maar een nog noodlottiger dwaasheid is het uitkomst te verwachten van het proletariaat, of nog erger, de massa. Want massa-kunst is even primitiefinfantiel, even barbaarsch als de massa zelf. Haar uitingen mogen den overbeschaafde, verveeld door het zinloos zoeken naar bizarre nieuwigheidjes, nu en dan aandoen als frisch, oorspronkelijk, ja als grootsch in zijn oer-krachtige bedoeling; een werkelijke kunst, die onze hoogste gedachten en gevoelens uitdrukt, zal steeds „individueel" blijven, al kan zij zeer goed, al moet zij, wil zij ware kunst zijn, daarbij tevens kollektief begrijpelijk of aanvoelbaar zijn. En zoo zal het nieuwe, van kinderlijke waanvoorstellingen bevrijde religieuze denken zonder eenigen twijfel in de kunsten zijn juiste uitingen

Sluiten