Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

20

CHRISTENDOM EN UNIVERSEELE RELIGIE

kringen. Zij duiken plotseling op, breiden zich uit in grootsche lijnen, verglijden weer, verdwijnen en de spiegel van den stroom ligt weer eenzaam en slapend."

Zoolang de toekomst hier met het beslissend woord gesproken zal hebben, dat zij vooralsnog in haar duisteren schoot bewaart, lijkt het mij buitengewoon moeielijk om los van onzen geheelen kijk op het wereldgebeuren enkel op grond van feitelijke gegevens een beslissing te nemen over juistheid of onjuistheid dezer opvatting. Het komt mij twijfelachtig voor, of zelfs de meest nauwkeurige toetsing der gegevens, die op zich zelf natuurlijk wenschelijk en noodzakelijk is, hier zonder meer uitkomst geeft. Al heel weinig baat de aanwijzing van grootere of geringere onnauwkeurigheden. Er blijft nog genoeg over. Wat echter wel gezegd kan worden is dat deze gansche visie uitgaat boven hetgeen uit de feitelijke gegevens te bewijzen valt. Wat echter evenzeer geldt voor de tegenovergesteldeopvatting.

Er is intusschen één feitelijk gegeven, dat wel dwingt boven de spenglersche beschouwing, ook als men die betrekkelijk gelden laat, uit te gaan. Spengler ontkent vrijwel den samenhang der verschillende culturen. Uit zijn boek zelf is echter aan te toonen, dat samenhangloosheid in volstrekten zin alleen geldt voor de oudste culturen en de ruimtelijk ververwijderde oud-mexicaansche. Voor de antieke, de arabische en de westersche geldt in zoover het gezegde niet zonder meer, als deze zeer zeker op elkaar, zij het dan ook in bepaalden min of meer toevalligen zin, hebben ingewerkt. Het is even onbe-

Sluiten