Geen zoekvraag opgegeven

Tekst
Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

Kritiek, in dezen toon gehouden, treft Marx echter niet, om de eenvoudige reden, dat hij zich over dergelijke, inwendig wijsgeerige vraagstukken niet uitlaat: hij constateert kortweg, dat „es ist nicht das Bewusztsein der Menschen, das ihr Sein, sondern umgekehrt ihr gesellschaftliches Sein, das ihr Bewusztsein bestimmt", en de wijze, waarop men zich dit proces te denken heeft, is voor hem van secundaire beteekenis.

Zoo „verzekert"*) Marx nu ook, dat er zich omstandigheden kunnen voordoen, waarin de ontwikkelingsgang van het economische en geestelijke leven niet meer evenwijdig, of beter gezegd, niet meer langs dezelfde banen verloopt; dit geval kan zich in zijn scherpsten vorm voordoen, wanneer de maatschappij van een lageren in een hoogeren organisatievorm overgaat, dus in tijdperken van sociale revoluties, maar ook in gewone normale tijden, d.z. tijden, waarin de productiekrachten nog wel in overeenstemming zijn met de productieverhoudingen, maar toch met name de traditie op het geheele gebied van het geestelijk leven van groote beteekenis is: aan het geestelijk leven wordt hier dus een remmende invloed toegekend, welke invloed intusschen zelfs zoo groot kan zijn, dat Marx dien vergelijkt met de boeien, waarin de productieverhoudingen geklonken zijn, en van welke deze zich niet dan met geweld kunnen ontslaan. Maar in elk geval is dit het beheerschend moment van Marx' leer: in ideologische vormen vechten de menschen wel is waar hun economische conflicten uit, maar i n laatste instantie bepaalt de ontwikkeling van het stoffelijk productieproces als de eenige, allesomvattende realiteit op het maatschappelijk gebied de richting, waarin de strijd ten slotte zijn oplossing vindt. In zooverre kunnen wij Engels gelijk geven, wanneer hij schrijft: „Die Menschen machen ihre Geschichte, wie diese auch immer ausfalle, indem Jeder seine eignen, bewusztgewollten Zwecke verfolgt, und die Resultante dieser vielen in verschiedenen Richtungen agirenden Willen und ihrer mannigfachen Einwirkung auf die Auszenwelt ist eben die Geschichte", maar men bedenke, dat de menschen, als door een machtige «vayxti, voortgedreven worden door de, zich onafhankelijk van hun wil ontwikkelende productieverhoudingen, binnen het raam waarvan zij hun leven leven of bever, geleefd worden. „Auch die Aufgaben der Menschheit — aldus schrijft Woltmann van het

Vgl. hierboven blz. 107 iv.v.

139

Sluiten