Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

' ZEDELIJKE EN REDELIJKE WERELDCTpE

der massa werd verzonnen en welke wijsheid zij voor zichzelf schiepen? Soms zal de klove tusschen heerschers en beheerschten zoo groot zijn dat een doelmatig geaccomodeerde religie door de heerschers zelf niet meer zou kunnen worden geloofd. Maar of een religie waar is, dat wil zeggen of zij nog beantwoordt aan het begripsvermogen harer eigen priesters, is tot op zekere hoogte onverschillig, zoo haar vorm nog maar suggestief genoeg is voor de massa en zoolang de huichelarij van het priesterdom niet al te opvallend wordt. En dan is juist een zeer doelmatige wijze van aanpassing, waardoor eenerzijds de traditie der massa blijft geëerbiedigd, anderzijds voor de heerschers de mogelijkheid eener eigen ideëele ontwikkeling wordt geopend, de splitsing in een exoterische en een esoterische leer. Hierdoor wordt ,het mogelijk dat de hoogste en laagste religieuze vormen naast elkaar bestaan, waarbij de moraal der laatsten op strengen vormendienst, die der eersten op filosofisch inzicht gegrond is. Zoo konden zich de indische filosofiën ongestoord ontwikkelen, konden priesters zich tot de atheïstische Athman-idee verheffen, terwijl de massa bij de oude plompe demonologie en de oude af goderij bleef stilstaan. En eigenlijk ziet men dit verschijnsel in alle kuituren, en ook heden is het religieus gevoel van tal van moderne priesters niet slechts oneindig verhevener maar ook fundamenteel anders dan het geloof of bijgeloof hunner kudde.

[q6

Sluiten