Tekst
Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

Zoo zijn huwelijken tusschen katholieken en protestanten indertijd beschouwd als ongeoorloofd.

En ongeveer evenzoo is het met het nationaliteitsbeginsel. Dit heeft een buitengewone rol gespeeld in de „vrijheidsoorlogen", b.v. van Holland tegen Spanje (naast den godsdienst), van Spanje tegen Napoleon. Maar in de Vereenigde Staten zoowel van Zuid- als van Noord-Amerika, in Oostenrijk-Hongarije, Australië en vele andere landen konden staatsvormen ondanks sterke tegenstellingen der nationaliteiten tot belangrijke kracht aangroeien. De politieke beteekenis van deze gemeenschappelijke belangen is dus in dubbelen zin beperkt: zij zijn tèn opzichte van elkaar begrensd, en zij veranderen in den loop der tijden van rang; van volstrekt worden zij betrekkelijk.

5°. De wet voor de staatkundige beteekenis der belangen wordt, dat de sterkste belangen van een volk ook zijn politieke verhouding tot andere staten, d.i. oorlog of vrede, zullen bepalen; iets, dat voor het bewustzijn van een volk volstrekt geldige waarde heeft, zal hen yereenigen, die dezelfde opvatting hebben en dus in dit opzicht gelijksoortig zijn, en zal hen uitsluiten, die ongelijksoortig zijn in dit opzicht zonder andere factoren in aanmerking te nemen. En omgekeerd zal dat ophouden een dwingende oorzaak tot verbonden blijven of tot strijd te zijn, wanneer het betrekkelijk begint te worden. Zoo vervalt telkens weer iedere maatstaf naar het uiterlijke, en de menschen zelve worden de maatstaf, en niet hun grenzen, niet hun landstreken, hun godsdienst, nationaliteit, ook niét hun geld. —■ Deze ontwikkeling heeft een ingrijpende beteekenis voor de verhouding der menschen. Gelijkheid-in uiterlijke dwangverhoudingen zal vereenigen, ongelijkheid verdeden. Maar gelijkheid in uiterlijke belangen, b.v. geld, zal strijd veroorzaken. Gelijkheid in innerlijke belangen, b.v. geestesleven, zal vereenigen.

6°. Naast deze krachten, die onmiddellijk tot politieke formaties leiden, zijn er tendentieuze, opzettelijke en politiek berekende, die in het leven worden geroepen door den willekeurigen wil van enkelen. Dat zijn de opvattingen, die een volk door agitatie worden bijgebracht.

Er is nauwelijks een voorstelling zoo absurd, of de onkundige, critieklooze, en gemakkelijk te- beïnvloeden menigte kan er toe gedwongen worden, die als een hoogst belangrijke waarheid op te vatten, als zij honderdmaal herhaald is. Geen feit is er, of het kan verdraaid worden. Iedere steen kan verhoogd worden tot een fetisch. Zelfs een Christus kan schuldig bevonden worden om gekruisigd te worden. Verschillende psychologische omstandigheden komen den agitator te hulp. Ieder is wantrouwend en critisch in zijn eigen vak, vol vertrouwen en goedgeloovig daarbuiten. Maar voor ieder is zijn vak een middel van bestaan en hij is er aan gebonden, slechts een zeer kleine fractie heeft tijd en kracht zich in meer te verdiepen. Des te gemakkelijker is het voor den journalist, den demagoog, den politicus, de menschen op handige wijze de meeningen en gevoelens bij té brengen, die hij wenscht.

Zelfs een logische gedachtengang werkt in zekere mate hypnotisch op

Sluiten