Tekst
Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

voor hem, dan te arbeiden met de hoogst mogelijke energie en bekwaamheid.

Voegt men mij nu toe, dat — ik zal het nu voor mij maar zoo gunstig mogelijk nemen! — mijn systeem heel mooi is, maar dat ik er toch niets mee 'bereik, dan antwoord ik in de eerste plaats met verwijzing naar de practrjk in het voor kort nog niet gedemocratiseerde Duitschland. Daar .gingen onder den invloed van de sociale actie der arbeiders, onder invloed voorts van het sociaal gevoel, dat in het publiek veld won, onder invloed echter zeer sterk ook van het besef der patroons, dat de best behandelde arbeider het beste werk levert, de sociale hervormingen veel verder dan bij ons, veel verder dan de wet ginds aangaf. Zelfs is er bij Zeiss in Jena het magnifieke systeem der „Abgangsentschadigung" ingevoerd, welk systeem een eerzaam arbeider nooit zonder behoorlijke schadeloosstelling op straat zet.

Maar ik heb nog een ander antwoord. Het is dit: ik heb nog nooit een persoon (of partij) gezien, die goeden invloed uitoefende doordat hij, ter wille van het succes, de goede beginselen verzwakte of verzaakte. Wel heb ik gezien, dat goede beginselen, met overtuiging en met enthousiasme voorgestaan, al hebben ze geen „succes", werken als een zoutend zout, als een louterend vuur. En allen, ook in mijn eigen kringen, die aan democratie doen, zij het slechts democratie als demophilie, roep ik toe: gij redt niets in de

maatschappij, maar voert haar ten verderve en glijdt ook zelf

hoe langer hoe verder af!

Democratie en staat.

Na al hetgeen voorafging, is het, naar het mij wil voorkomen, reeds vrij duidelijk, wat ik met den staat wil. De maatschappij wil ik vrij zich laten ontplooien en haar, juist om èn door de ontwikkeling van de in haar wonende krachten, vrij maken van den staatsdwang. Alleen als de maatschappij vrij is, kan haar schoonheid tot gelding komen. Zeker, vrijheid op zichzelf is een waardevol goed der menschheid, maar zij is ook hierom van groote waardij, wijl menige plant van menschelijke -deugd slechts in het zonlicht der vrijheid tot groei en bloei komt. Laat me in dit verband slechts de energie en het verantwoordelijkheidsbesef noemen, omdat ik daarover reeds eerder sprak. Welnu, dan stel ik ook aan het staatsgezag, dat er niet om zijns zelfs wil, maar slechts ter wille der maatschappij is, en met deze in laatster instantie om Qods wil, den eisch, dat het zijnerzijds niet de maatschappij hoe langer hoe meer knechte, maar haar integendeel hoe meer hoe liever vrij late.

Ik zeg dit ter wille van de maatschappij, maar ik zeg het ook ter wille van het staatsgezag zelf. Het staatsgezag. — neen, laat

Sluiten