Tekst
Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

het leven is opgebouwd, een voortdurende of een tijdelijke, ziedaar de psychische oorzaak van het kwaad. Getuigde ook niet Paulus van deze verschuiving, toen hij zei, niet te kennen hetgeen hij deed, te willen hetgeen hij niet doet, maar te doen, hetgeen hij haat ? Geslacht op geslacht heeft deze verschuiving zich herhaald, en ze herhaalt zich afzonderlijk in ieder mensch, zoodat wij hier staan op het terrein van anthropologie en biologie, die in de laatste jaren zoozeer zijn ontwikkeld en die daarbij veel van de oude wijsheid hebben hersteld, dat vroeger door den mensch in zijn waan reeds veroordeeld was. Heele soorten kunnen mogelijk veranderen, maar in ieder geval kan het recessieve dominant worden, ten kwade, maar eveneens ten goede, en ten goede ook op allerlei wijze, langzaam, moeilijk, plotseling, ongemerkt, hetgeen geleid of ongeleid, in het park van Yellowstone evengoed als op den weg naar Damascus, en wat den mensch betreft, ook als een kinderstem hem in de ooren klinkt, zeggende dat hij nemen moet en dat hij moet lezen . . .

Aan 't einde van deze bladzijden moge ik nog zeggen, dat ik hier niet gesproken heb over de psychische oorsprong van het goede, ofschoon ik telkens van de gelegenheid gebruik heb gemaakt, om ook daarop te zinspelen. Ik sprak ook niet over het vraagstuk van den menschelijken wil, en van de menschelijke keuze, die behoudens individueele verschillen, beide door mij worden erkend, en waarover veel te zeggen zou zijn geweest in dit verband. Niet eens werd veel door mij gesproken over het menschelijk ik, voorzoover het een psychologisch karakter draagt, en dat ik uitvoeriger had kunnen behandelen, toen ik over 't geweten gesproken heb. Bij een onderwerp als dit moet er ook iets, ja, mag er zelfs veel voor ons te denken overblijven. Mogelijk zal het verdere denken over dit onderwerp zeer verschillend bij ons zijn, omdat wij zelf verschillend zijn (zoowel persoonlijk als soortsgewijs), maar in al dat verschil bestaat nochtans deze eenheid, dat we allen behoefte hebben aan zelf- en menschenkennis, en als ik nu maar deze behoefte heb aangewakkerd,

Sluiten