Tekst
Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

door de naasting afgeworpen. Meermalen werd daardoor het publiek belang sterker behartigd, de schatkist gestijfd en door sociale maatregelen, vooral ook inzake de arbeidsregeling, een prijzenswaardig exempel gesteld. Zelfs de meest warme waardeering van hetgeen wij thans in ons land aan publiek bedrijf bezitten, mag echter niet lijden tot de conclusie, dat daarmee 'Aju voorrang boven de particuliere onderneming bewezen is. Veeleer leert de ervaring dit: in weerwil van de groote en vele bezwaren, aan het overheidsbedrijf verbonden, bestaan toch uitzonderingsgevallen, waarin het boven het particuliere de voorkeur verdient.

Niet licht worde gedacht over de grieven welke de practijk van allen kant naar voren heeft gebracht.

Enkele grepen uit het klaehtenboek overtuigen aanstonds van den ernst der bezwaren.

Daar is ten eerste het bezwaar dat de exploitatie van overheidswege economisch minder voordeelig werkt. Verschillende factoren dragen daartoe bij. De machtige prikkel van het eigenbelang oefent hier bij leiders en ondergeschikten geringeren invloed dan in bet maatschappelijk bedrijf. Daardoor wordt niet rusteloos gezocht naar nieuwe vindingen ter verhooging van de bedrijfstechniek, wordt niet verruiming van het afzetgebied nagejaagd, wordt energie en arbeidzaamheid niet ten sterkste gespannen. Ook buitenstaanders nemen, tegenover den staat veel vrijmoediger houding in het bereiken van voordeel aan, dan tegenover particulieren. De consciëntie spreekt ten opzichte van goede trouw, welke tegenover de staatskas moet worden betracht, maar al te flauwelijk. Eéne der pijnlijke ervaringen van de oorlogsjaren was wel, dat begrippen van recht en gerechtigheid in de verhouding tot den staat bij breede volksklassen verdonkerden, dat onder de leus „het komt toch uit de staatskas" een georganiseerde strooptocht werd geopend, waarbij men uit de schatkist zocht te halen, wat te halen is. Bijzonder gemakkelijk is men royaal op kosten van derden. Vooral in de jaren, die komen, nu beperking der behoeften, kapitaalvormingeen eisch is, die aan de volkeren dringend wordt gesteld, is het een ernstig euvel dat publieke huishoudingen missen dien natuurlijken drang tot economiseeren, welke den particulieren ondernemer is ingeschapen.1)

Een ander gravamen is, dat het publieke ondernemingsleven licht gedrukt wordt door ongewenschte politieke invloeden. De toenemende schaar van ambtenaren, beambten en werklieden kan op de besluiten der publiekrechtelijke lichamen een verkeerde werking uitoefenen. In Engeland is het voorgekomen dat door zekere politieke constellatie de gemeentewerklieden aan de candidaten de door hen gewenschte maatregelen konden voorschrijven. Soms gaat ook in onze groote steden van de verlangens der gemeentewerklieden en gemeenteambtenaren eene groote electorale betoovering uit.

Niet alleen) bij de vaststelling der arbeidsvoorwaarden zijn verkeerde politieke uitwassen te laken. Ook bij de vaststelling van de prijzen der

x) Goede opmerkingen hierover bij M r. D r. H. W. C. B o r d e w jj k, Economie en behoefte, Groningen en Den Haag, 1018.

Sluiten