Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

en zenuwen om den uit die vergissing geboren rampspoed in volmaakte kalmte het hoofd te bieden. In de dagen van verwarring en angst, die volgen op de slagen aan de grens, blijft Joffre's moreel ongeschokt en inspireert hij daardoor aan ieder het onmisbare vertrouwen in een ommekeer ten goede, „la bouée", zooals Foch zeide. Zelfs Liddell Hart, die overigens bijna geen goeds van Joffre weet te vertellen, erkent: „II exergait une influence calmante sur une race excessivement sensitive II n'a pas été un général, il a été un puissant se-

datif pour les nerfs de la nation"

Ardeur, résolution, intelligence, imagination: niemand zal beweren, dat Joffre alle deze vier eigenschappen bezat, welke Napoléon de voornaamste qualiteiten van den aanvoerdei noemde. Niet als de van nature aangewezen leider was hij dan ook tot opperbevelhebber gekozen, maar als de man die politiek het minst gevaarlijk leek en die gewillig de theorieën van den staf zou overnemen. Hij bleek echter bovendien in staat om het failliet dier theorie ongeschokt te dragen; hij was in zijn massief zelfvertrouwen bekwaam tot bevelen, zijn gemis aan „imagination" behoedde hem ervoor de aan de grens geleden nederlaag zwaarder te tellen dan zij in werkelijkheid was; zijn persoonlijk optreden (in tegenstelling met Moltke reisde hij herhaaldelijk naar de legercommandanten) herstelde het vertrouwen bij zijn onderbevelhebbers, ook al kon hij in de laatste weken van Augustus voor alle legers, behalve het 1ste en 2de aan het Lotharingsche front, niet veel anders dan den voorloopigen terugtocht gelasten.

i CapitaineÜ. H. Liddell Hart, Héputations, traduction et préface d'André Cogniet (Paris 1931) p. 39 en 47.

Sluiten