Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

3e. Het grootere openbare gebouw, militair of utilitair, als

,,verbindings"-element.

4e. Bedrijfsgebouwen.

Deze werden steeds weer zoo te samengevoegd, dat tusschen de gebouwen in, stegen, straten en pleinen ontstaan. En daarom luidt de definitie van stedenbouw: stedenbouwkunst is de kunst van het scheppen van ruimten met behulp van gebouwen. Want stegen, straten en pleinen zijn ook ruimten. Alleen zijn ze niet

overdekt. ,

Begrijpen we dit goed, dan kunnen we komen tot moderne conclusies. Er blijkt al direct, dat elk gebouw een tweeledige taak heeft. Ten eerste is het begrenzing van ruimten naar binnen, ten tweede is het omgrenzing van ruimten naar buiten. De muur vormt naar binnen het vertrek, naar buiten de straat, de

steeg, het plein.

Kleine huizen vormen meestal bescheiden straten, kerkgebouwen vormen het kerkplein. Dat beteekent, dat het dienende element ook naar buiten dienende ruimten helpt begrenzen, of dienende wand is van een heerschende ruïmie, een plein, dat verder door een heerschend element beheerscht en in hoofdzaak gevormd wordt.

En vooral in dit laatste geval blijkt hoe zeer heerschend en dienend element elkaar noodig hebben, blijkt, dat zij vormen „een eenheid van tegendeelen." Want heerschend en dienend element zijn geen vijandelijke tegenstellingen in de bouwkunst. Integendeel, zij hebben elkaar noodig. Waar de een niet gedijt, daar kwijnt de andere. Ook dat zien wij in 't oude stadsbeeld bewaarheid. Hoe de kathedraal heerschen moge, het dienend element is er nooit karakterloos. Wie geen behoorlijk huis kan bouwen, kan ook geen behoorlijke kerk of stadspoort bouwen.

Het zien van kunst is de kunst van het zien. Het zien van bouwkunst is de kunst een gebouw te zien. Aanvaarden wij het gebouw als een gevolg der ruimte, die het omsluit, dan zijn wij al een eind in de goede richting van bouwkunst zien. Dan zien wij elk gebouw van binnen uit, het gebouw is voor ons dan niet langer een gevelkijkspel of een demonstratie van bepaalde bouwvormen. Gevels en bouwvormen wisselen, maar

de ruimte blijft.

Om dus een woonhuis goed te kunnen zien, van binnen naar buiten, moeten wij ons bewust zijn van de eischen, te stellen

Sluiten