Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

Die arbeid wordt dus uit het overschot van anderen arbeid " betaald Dat kon alleen de grondbezitter, die op de bovenbeschreven wijze over goedkoope werkkrachten beschikt. Omgekeerd stelt zijn landaanwinst hem later weer in staat, onvermogenden land in leen te geven. Natuurlijk is de hoorigheid, de laagste graden misschien uitgezonderd, aanvankelijk evenzeer voordeelig voor de hoorigen geweest als voor de heeren. Men moet vooral niet gelooven, dat een maatschappelijke orde op dwang alleen gevestigd kan worden en blijven. De toeneming der bevolking — een verschijnsel, waarvan de oorzaken nog geheel onbekend zijn — heeft menschen geschapen, die zelf geen eten hadden, en die het door de hoorigheid kregen.

Nogmaals, wij weten niet waarom een bevolking toe- of afneemt. Maar zooveel is zeker, dat overvloed van voedsel bevorderlijk voor de toename is. Normale landbouw brengt een overschot voort boven het levensonderhoud van den boer en zijn gezin. Het waren de overschotten der oud-Germaansche hoeve uit hoofdstuk III, die den bevolkingsaanwas mogelijk gemaakt hebben, en de froonhoeven deden ontstaan.

Het veel verbeterd bedrijf van de froonhoeve leverde natuurlijk grootere overschotten op dan dat van de vrije hoeve. Waaraan zijn nu die overschotten besteed? In de eerste plaats aan technische verbeteringen en verder doorgevoerde arbeidsdeeling, twee onafscheidelijke verschijnselen. En door dit alles kon een grooter aantal personen, dat niet zelf voedsel produceerde, door de maatschappij der elfde en twaalfde eeuw onderhouden worden. Er bestond dus meer gelegenheid, de nijverheid te beoefenen en handel te drijven. Handel behoeft toch eigenlijk geld, gelijk de luxe metalen. Men kon nu mijnwerkers en mijnbouwkundigen onderhouden. Men kon door bemiddeling der kooplieden in den vreemde goederen tegen goud verruilen. Maar dat alles ging heel langzaam; er bestond nog bitter weinig

Sluiten