Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

biljet kunnen invullen. Maar, als hij dat op een keizerlijk paspoort zette, zou hij dadelijk tot een nationale partij worden gerekend. Bij de Russen, de onderdrukkers van Polen; of bij de Polen, tegen de Joden.

Zulk een homaranistisch formulier vereischt een zeer practisch model voor toekomstige officiëele vragenlijsten ter beoordeeling door den staat. Zoo kunnen bijna alle twaalf punten der brochure op tweeërlei uitwerking aansturen. Eenerzijds als een onmiddellijke gids voor de gedragingen van den enkeling. Anderzijds als positieve aanwijzing voor rechtvaardiger wetten. De veertien nobele punten van Wilson gaven den heerschenden diplomaten slechts aan wat zij moesten doen. Bij uitblijvende instemming moesten de beginselen gezamenlijk vallen. Verscheurd papier zou over de tafel vliegen. Volken zouden het opvangen, en ieder zou zijn eigen stukje zwaaien om nieuwen strijd te rechtvaardigen.

Daarentegen kon Zamenhofs programma den menschen terstond tot gids dienen en later den wetgevers een leidraad zijn. Zijn twaalf punten kunnen slechts in de richting van vrede voeren: Beschouw de menschheid als één familie. Dat ideaal beheersche uw gedragingen. Beoordeel, welken mensch ook, niet naar zijn stam, maar naar zijn daden. Het land behoort niet aan één enkelen volksstam, maar aan al zijn bewoners. Dring noch uw volkstaal noch uw geloof aan anderen op. Stel den naam „mensch" boven de natiën. Patriotisme beteekent slechts: dienst aan een gewestelijke gemeente van menschenbroeders, nimmer vijandschap tegen de anderen. Taal zij niet doel, maar middel. Bezig met menschen van anderen stam een onzijdige taal. Uw godsdienstig geloof zij van hoedanigheid niet erfe-

Sluiten