Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

scherpe hoek, maar als een geleidelijke levensverandering en levensvernieuwing wordt gezien. Maar ook in dit proces blijft zondebesef een rol spelen: „When 17 I began to seek salvation. I feit helpless and convicted of sin" (jongen)1). Ook hier verschillende vormen en graden, die dit besef kan aannemen, van „sense of incompleteness" af tot „fear of eternal punishment" *) toe. —

Door Starbuck is het zondebesef in nauw verband gebracht met sexe (het meisje meer dan de jongen) en met leeftijd (de „storm and stress" periode, de periode der lichamelijke rijping en geestelijke bewustwording). En zeker gelooven wij,dat deze factoren hun invloed op het zondebesef kunnen laten gelden. Tevens meenen wij echter aan deze onderzoekingen niet al te veel gewicht, ook wat ons onderwerp betreft, te mogen hechten. Immers Starbuck's experiment bemoeit zich slechts met een klein aantal objectspersonen, die allen den adolescentieleeftijd niet te boven gaan. Bovendien: de hoogten en de diepten van het religieuze leven blijven buiten beschouwing, het zijn zeer gewone en willekeurig uitgekozen menschen, die ondervraagd worden; de schachten van den godsdienst, waar de meest waardevolle ervaringen worden gedolven, zijn niet aangeboord: vandaar de vlakke indruk, dien dit boek bij lezing achterlaat! En wat het zondebesef betreft, waarvan Starbuck's objecten spreken, de vraag rijst, of dit inderdaad, Christelijk bezien, zondebesef mag en kan worden genoemd. Het blijft zeer vaag, wat hierover nader wordt gezegd. Woorden als „depression", „sadness, „estrangement from God" en „sense of sin" staan op eenzelfde plan. Eenerzijds wordt van zondebesef gesproken als van „an exaggeration of the sense of incompleteness," anderzijds wordt er van gezegd dat het is „distinguished from the sense of incompleteness by the presence in feeling of actual waywardness" 8). Dieper gaan wij niet, een nauwkeurige, psychologisch eanalyse van dat zondebesef, dat gewekt en gegroeid is tegenover den hoogsten, ChristeUjken norm, vinden we niet.

2®. invloed van het karaktertype.

Naast Starbuck's boek is uit de Amerikaansche godsdienstpsychologie niet minder bekend geworden het werk van W i 11 i a m James: The Varieties of Religious Experience 4). James heeft ons den invloed van het karakter in het godsdienstig leven met fijne pen en aan de hand van tal van interessante voorbeelden duidelijk geteekend. We kunnen hierover kort zijn. De onderscheiding immers, die hij, aanknoopend bij een uitdrukking van Newman, gemaakt heeft van „once bom" en „twice born", van „healthy-minded" en „sick soul", is overbekend en behoeft geen bijzondere belichting. Aan de bespreking dezer beide typen wijdt hij twee hoofdstukken, die, met dat over bekeering,

x) Ibid., p. 215. *) Ibid., p. 216.

8) Ibid., p. 216. „ 1 . .

4) W. James, The Varieties of Religious Experience, a Study in numan nature u, 1908.

Sluiten