Tekst
Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

berusten op de aantrekkende werking, die van een, door den stroom doorloopen, electromagneet uitgaat. Men richt hen zóó in, dat bij een bepaalde stroomsterkte het anker wordt aangetrokken en daardoor de stroom onderbroken of het anker wordt losgelaten met hetzelfde gevolg.

Uitscheiding' (excretio) noemt men de werkzaamheid van een of ander organisme, waardoor afvalproducten van de stofwisseling (excreta) verwijderd worden. In tegenstelling met de secreta (zie Afscheiding), hebben de excreta, bijv. urine, zweet enz. geen functies meer in het organisme te vervullen. Bij planten worden de excreta gedeeltelijk buiten de cellen afgescheiden, gedeeltelijk ook in inwendige organen opgehoopt. Tot de eerste behooren bijv. de wasvormingen op verschillende bladeren en vruchten, de honiguitscheiding in bloemen enz. Inwendige uitscheidingen bestaan uit kalkzouten, aetherische oliën en harsen, melksap enz. De excreta dienen dikwijls als beschermend middel, bijv. het wasovertreksel tegen het nat worden. Verder dienen zij als verdedigings- of lokmiddel, zooals bijv. de honiguitscheiding. Andere uitscheidingen bevorderen de voeding, zooals de door de wortelharen der hoogere planten uitgescheiden vloeistof, welke in staat is bodembestanddeelen, die anders onoplosbaar en dus onopneembaar zijn, op te lossen. Hiertoe behooren ook de peptoniseerende stoffen, welke door de verteringsorganen van insektenetende planten worden uitgescheiden. Tot de excreta moeten ook gerekend worden de talrijke eindproducten van de stofwisseling, welke door bijzondere organen uit de plant verwijderd worden, zooals de kleur¬

stoffen in bloemen en planten enz. Zie ook Uitwaseming en Uitwerpselen.

Uitslaan noemt men in de bouwkunde het maken van een uitslag of teekening op de ware grootte. Men doet dit bijv. bij het maken van een trap, een kozijn, een schip enz.

Uitslag; (exanthema) ontstaat door bloedophooping, ontsteking en exsudatie in de huid. Het komt voor onder verschillende vormen, namelijk als vlekken (maculae), bulten (pomphi), tepeltjes (papillae), puisten (pustulae), tuberkels (tubercula), schubben (squamae) en korsten (crustae). De oorzaak van uitslag is soms gelegen in de werking van prikkelende zelfstandigheden op de huid, of in acute infectieziekten, zooals roodvonk, mazelen en pokken, en ook wel in chronische als syphilis enz. Dikwijls is in het algemeen de oorzaak te zoeken in kwaadsappigheid, welke bij de behandeling moet bestreden worden. Zie ook Huidziekten.

Uitsluiting1 (lock-out, Aussperrung) is de handeling van werkgevers, die hun arbeiders wegzenden en hun werkplaatsen sluiten met het doel die arbeiders tot toegeven te dwingen. Wat de werkstaking is van de zijde der werklieden, is de uitsluiting van den kant der werkgevers. De uitsluiting kan zijn een verweer tegen een partieele staking, ze kan eveneens een dwangmiddel zijn om de werklieden te doen toestemmen in slechtere arbeidsvoorwaarden (loon, arbeidsduur) of in een door dezen niet gewenschte arbeidsregeling.

Hieronder volgen enkele bijzonderheden omtrent de uitsluitingen in ons land, ontleend aan het maandschrift van het Centrale Bureau voor de stastiek (1911).

1. Aantal uitsluitingen

2. „ daarbij betrokken ondernemingen

3. „ uitgesloten werklieden

4. „ Oorzaken der uitsluiting:

a. loonquestie

b. verschil arbeidscontract

twist over

c. verkorting van rechten

d. arbeidsduur en arbeidsregeling.

Uitspansel of firmament. Zie Eemel.

Uitterdijk, Jurjen, een Nederlandsch wiskundige, geboren te Oudkerk (Friesland) den 10aen December 1781, studeerde van 1798—1803 te Franeker, werd daarop benoemd tot leeraar in de wis-, sterren- en zeevaartkunde op het oorlogsfregat „Euridice" bij Feijenoord, was vervolgens werkzaam bij het instituut voor marine te Enkhuizen, en werd bij de opheffing daarvan in 1812 ontslagen. Van 1813—1814 was hij landmeter bij het kadaster te Franeker en in 1815 werd hij taxateur van turf in de veenderijen van Oldeberkoop, Wolvega en Sonnega. Nadat hij van 1816—1820 ontvanger der indirecte belastingen te Wolvega was geweest, werd hij aangesteld tot controleur der veenderijen in Overijsel, Gelderland, NoordBrabant en Limburg. In 1822 werd hij controleur der belastingen te Enschede, in 1832 te Bolsward, en in 1834 wederom controleur der veenderijen in Overijsel, Gelderland en Noord-Brabant. Van zijn geschriften noemen wij: „Inleiding tot de kegel-

1906 1907 1908 1909 1910

17 16 27 47 14

40 59 155 227 26 ± 7700 ± 3500 ± 1500 ± 2100 ± 9000

in percenten van alle uitsluitingen

42 31 21 20 28

37 50 541/2 73 39

— 6 12 4 17

10V» 6 12 — 5

sneden" (1810) en „Herleiding van den schijnbaren afstand van twee hemellichamen tot den waren" (1840). Van zijn uitgebreid werk: „Wiskundige beschouwingen der wetten van het evenwicht en de beweging der lichamen" is in 1830 een prospectus verschenen, doch de uitgave is, bij gebrek aan deelneming, achterwege gebleven. Hij werd den llden April 1845 te Steenwijk vermoord.

Uitval noemt men het plotseling te voorschijn komen van een troep uit een stelling, inzonderheid een aanvallende handeling, die door de bezetting van een vesting ondernomen wordt met het doel de belegeraars afbreuk te doen, levensmiddelen binnen de vesting te brengen, verbindingen open te houden enz.

In de schermkunst noemt men een uitval het snel voorwaarts plaatsen van den rechtervoet, gepaard met een aanval op de tegenpartij.

Uitverkoopen. De aankondiging van uitverkoopen is een door den Middenstand gewraakt middel tot oneerlijke concurrentie. Inderdaad zijn

Sluiten