Tekst
Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

Russisch gouvernement Esthland en telt op een oppervlakte van 88 v. km. ongeveer 2100 inwoners. Het binnenland is vlak en in het N.W. bedekt met naaldhout. De rest is bedekt met loofhout of is voor landbouw in gebruik. Verder houden zich de bewoners bezig met veeteelt, bereiding van schapenkaas cn vischvangst. Ook zijn zij goede loodsen. Het eiland bezit 12 dorpen, benevens een Protestantsche en een Grieksch-Russisclie kerk.

Worms, een voormalig Duitsch bisdom, besloeg in het laatst een oppervlakte van 440 v. km., met 200 000 inwoners en een jaarlijksch inkomen van 85 000 gulden. Het ontstond in den tijd der Merovingers, ofschoon een doorloopende reeks van bisschoppen eerst van af 770 bekend is. In 979 verkreeg de bisschop grafelijke rechten. Richard I (1000— 1025) regelde de geestelijke verhoudingen van het bisdom en de wereldlijke van het stift. Landolf (1234 —1247) regeerde het eerst als landsheer en Johan 111 (1482—1503) was een warme aanhanger van het Humanisme. Sedert de 17de eeuw waren de aartsbisschoppen van Mainz tegelijkertijd bisschop van Worms. Het kwam in 1801, voor zoover op den linker oever van den Rijn gelegen, aan Frankrijk en voor 't overige in 1803 aan Hessen-Darmstadt.

Worms, vroeger een vrije rijksstad en de zetel van het gelijknamig bisdom, thans een arrondissementshoofdstad der Hessische provincie Rijn-Hessen, ligt op den li: ker oever van den Rijn in de zoogenaamdeWonnegau,aan de spoorwegen naar Mainz, Alzey—Bingen, Mannhrim—Lampertheim, Bensheim, Wieszenburg en Offst in, is de zetel van eenige rechtbanken en t lt (1905) 43 841 inwoners. In de oudere stadswijken, dia onregelmatig gebouwd en gedeeltelijk nog door muren en torens omri gd zijn, zijn de voornaamste pleinen: de Markt, het Domplein, het Luther- en het Lodewijksplein. Het bezit 6 Protestantsche en 5 R. Katholieke kerken, benevens 2 synagogen. Bovenaan staat de R. Katholi 'ke dom, een grootsche, op pilaren steunende basilica in Romaanschen stijl; zij werd in het begin der li06 eeuw door bisschop Burkhart gebouwd, later gerestaureerd en in 1181 opnieuw ingewijd. Van binnen is zij 109 m. lang en 27 (over de dwarsbeuk 36) m. breed en indrukwekkend door haar grootschen eenvoud. Merkwaardig is verder de Lieve Vrouwenkerk uit de 2de helft der 15fle eeuw. Om de kerk bevinden zich de wijngaarden, welke de bekende „Liebfraumilch" leveren. Eén der beide synagogen is een van de oudste Israëlitische bedehuizen in Duitschland. Tot de overige merkwaardige gebouwen behooren: het stadhuis, het Paulusmuseum met vele voorhistorische en Frankische oudheden; op de grondslagen van het voormalig bisschoppelijk hof, de vergaderplaats van den Rijksdag van 1521, ten N. van den Dom, verheft zich thans het „Heylsche Haus", in welks fraaien tuin zich reusachtige warme kassen bevinden. Belangrijk zijn ook de havenwerken. Onder de gedenkteekenen staat dat voor Luther, ontworpen door Rietschei en uitgevoerd door Kietz, Donndorf en Schilling, bovenaan. Verder bezit Worms o. a. een Bismarck-, een Hagen- en een Küchlergedenkteeken. De nijverheid vervaardigt leder (5000 arbeiders), machines (vooral voor bi rbrouwerijen), kunstwol, laken, waterglas, zachte zeep, kofflesurrogaten, schooll?ien, mout, cons 'rven, meubels, schuimwijn, alkoholvrijeri wijn enz. Verder bezit de stad stoommolens, ververijen en bierbrou¬

werijen. Beroemd is de wijnbouw. Handel wordt vooral gedreven in leder, wijn, graan, hout, steenkool enz. Aan inrichtingen van onderwijs bezit Worms een gymnasium, een hoogere burgerschool, 2 midd lbare meisjesscholen, een ambachtsschool, een school voor bi erbrouwers, een technicum, een landbouwwinterschool, een conservatorium voor muziek enz. In den laatsten tijd is ten N. en W. van Worms een groot gravenveld ontdekt; ook aan de Z.zijde van de stad werden talrijke graven en woonplaatsen uit de overga gsperiode van den steen- naar den bronstijd, alsmede 4 grafvelden uit den Romeinschen tijd (2ae en 4de eeuw n. Chr.) en 2 uit den Frankischen tijd gevonden.

Worms, het oude Borbetomagus, ten tijde van Ariovistus de hoofdstad der Vai gionen, werd door Drusus versterkt. In de 5de eeuw was het de residentie der Bourgondische koningen, werd door de Hunnen verwoest, maar door de Merovingers weder opgebouwd. Bij de verdeeling van 843 kwam het aan Lodewijk den Duitscher, maar omstreeks 1000 was het reeds een bisschoppelijke stad. Burchard 1 (1000 —1025) verwoestte den ouden burcht van het Salisch geslacht en bouwde van zijn steenen een kerk. De t 'genzin der st 'di li gen tegen hun geestelijken heer openbaarde zich o. a. hierin, dat zij in 1073 partij kozen voor Hendrik IV, die hen den i8aen Januari 1074 met een vrijbrief beloonde. Hendrik V kwam door het verdrag van Würzburg in 1121 in het bezit der stad. Hij stichtte N.lijk daarvan een burcht en verleerde aan Worms voorrechten, welke later door Frederik 1 werden bekrachtigd. Ondanks voortdurende pogingen der bisschoppen om het weder te onderwerpen, bleef Worms tot 1801 een vrije stad.

Van de hier gehouden rijksdagen noemen wij dien van 1495, waarop de Eeuwige Landsvrede werd verkondigd en dien van 1521, waarop Luther verhoord werd. In 1540 en 1557 hadden hier theologische gesprekken plaats. In 1632 werd Worms door de Zweden en in 1635 door de keizerlijke troepen veroverd; in 1644 moest het capituleeren voor de Franschen, die het den 31sten Mei 1683 onder Mélac in asch legden. Den 13den September 1743 werd hier tusschen E g< land, Oostenrijk en Sardinië het tractaat. van Worms, een offensi f verbond gesloten; in 1792 werd de stad door de Franschen onder Custine bij verrassing ingenomen. In 1801 kwam Worms aan Frankrijk, in 1841 weder aan Duitschland en in 1815 aan Hessen-Darmstadt. Den 29stcn Mei 1849 werd het, ofschoon verdedigd door de Badensche vrijscharen, door de Mecklenburgers en Pruisen stormenderhand ingenomen.

Worms, Emile, een Fransch staathuishoudkundige, geboren in 1838 te Frisange in het groothertogdom Luxemburg, was van 1877—1898 hoogleeraar aan de rechtsgeleerde facult it te Rennes. In 1877 werd hij correspondeerend lid van de academie voor moreels en staatkundige wetenschappen. Hij schreef „Histoire commerciale de la ligue hanséatique" (1863), „Sociétés par actions et opérations de bourS3"(1866), „Théorie et pratique de la circulation moi étaire et flduciaire"(1869), „Sociétés humaines et privées"(1874), ,,L' All nnagne économique ou Histoire du Zollver i "(1874)> „Exposé élémentaire de 1'économi e politique"(1881), „Les écarts législatifs" (1887), „De la liberté d'association au point de vue du droit public ü travers 1 s ages"(1887), „De la propriété consolidée"(1888), „Les attentats iThonneur"

Sluiten