Tekst
Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

een alkoholische kali-oplossing op zwavelkoolstof. Het zout scheidt zich in fraaie, gele kristallen uit de oplossing af en wordt door de zwakste zuren, ook door koolzuur, in kaliumzout, alkohol en zwavelkoolstof ontleed. Het wordt daarom gebruikt tot uitroeiing van de druifluis, daar deze niet tegen zwavelkoolstofdampen bestand is. Verder dient het ter bepaling van salpeterzuur en koper, als reagens op eiwitstoffen en wordt het bij den indigodruk gebruikt.

Xanthophyl. Zie Bladgeel.

Xanthoproteïnezuur, een zuurachtig omzettingsprodukt van eiwitstoffen, ontstaat, wanneer deze met sterk salpeterzuur gekookt worden. Het is geel en weinig oplosbaar in water; aan ammoniakale- en alkalische oplossingen daarentegen geeft het een goudgele kleur. Op de vorming van dit zuur berust het geel worden van de huid en van wollen weefsels onder de inwerking van salpeterzuur en eveneens een zeer'gevoelige reactie op eiwitstoffen, welke met salpeterzuur geel en bij het neutraliseeren met ammoniak diep oranjekleurig worden (x a n thoproteïnereactie).

Xanthorrhoea Smith of grasboom is de naam van een plantengeslacht uit de familie der Juncaceeën. Het omvat hooge halfheesters met een houtigen stam, grasachtige bladeren, dicht met bloemen bezette bloemkolven en houtige, driehokkige, éen- of tweezadige doosvruchten. X. hastilis Smith heeft een schacht ter hoogte van 6 m. en dicht op elkander staande, naar alle zijden uitgespreide, lijnvormige bladeren; deze plant levert het gele acaroïdehars. X. arborea R. Br., met een vertakten, boomvonnigen stam, levert goed timmerhout en rood acaroïdehars. Deze planten geven een eigenaardig voorkomen aan het landschap in Australië, verschaffen een voortreffelijk voedsel aan het vee, en haar jonge blaadjes worden door de inboorlingen als groente genuttigd.

Xanthos, in de Oudheid de grootste en meest beroemde stad in het landschap Lykië op de Z. O. kust van Klein-Azië, lag op 12 km. afstand van den mond der gelijknamige rivier (thans Esjen Tsjai) en werd eerst in 546 v. Chr. door de Perzen onder Harpagos en vervolgens in 43 door de Romeinen onder Brutus verwoest en eindelijk door een aardbeving geheel vernield. De grootsche bouwvallen dezer stad, uit overblijfselen van tempels, praalgraven, stadsmuren, triomfbogen en schouwburgen bestaande, liggen nabij het hedendaagsche Gunuk. De marmeren gedenkteekenen, aldaar door sir C. Fellows opgedolven en voor de kunstgeschiedenis zeer belangrijk (Xanthian marbles), bevinden zich sedert 1843 in het Britsch Museum. Latere opgravingen hadden plaats door een Oostenrijksche expeditie onder Benndorf.

Xanthosuoeder, uitgevonden door den hoogleeraar Schwarz, bestaat uit een mengsel van xanthogeenzuurkalium, salpeter en houtskool. De beste verhouding is 100 dln. salpeter, 40 dln. xanthogeenzuur kalium en 6 dln. kool. Over de werking van dit explosiemiddel is nog weinig bekend.

Xanthoxylon L., een geslacht der Rutaceeën, zijn boomen of struiken met afwisselende, meestal oneven gevinde, zelden 3-tallige, doorschijnend gestippelde bladeren, groenachtige bloemen, welke gewoonlijk in samengestelde trossen bijeen staan en droge of licht vleezige vruchten. Ongeveer

negen soorten komen in gematigd O.lijk Azië en N.Amerika voor. Xanthoxylon caribaeum Lam. levert het W. Indische geelhout, dat, evenals het aromatisch riekende hout van Xanthoxylon emarginaium Siv., op Jamaica voor meubels en houtdraaiwerk gebruikt wordt. Xanthoxylon americanum Mill., uit O.lijk N. Amerika, komt in Europa als sierheester voor.

Xantus, Johann, de Csiktapolcza, een Iiongaarsch natuuronderzoeker en reiziger, geboren den gaen October 1825 te Csokonya in het comitaat Somogy, studeerde in de rechten, geraakte in 1848 als officier van het Honvedleger in Oostenrijksche gevangenschap, maar onvluchtte in 1850 naar N. Amerika. Hierhieldhij zich bezig met natuurwetenschappelijke studiën, vergezelde hertog Paul van Württemberg op zijn reizen en begaf zich in 1862 als Amerikaansch consul naar Mexico. In 1864 keerde hij naar Hongarije terug, werd custos van het ethnografisch museum te Boedapest, waar hij den hortus botanicus voor de universiteit stichtte, was gedurende eenige jaren directeur van den dierentuin en nam van 1869—1871 deel aan de expeditie naar O.-Azië, waarna hij de Philippijnen, Borneo, Sumatra en Java bezocht. Hij schreef (in het Hongaarsch): „Brieven uit N. Amerika"(1858) en „Reizen door Z. Californië"(1860). Hij overleed den 13den December 1894 te Boedapest.

Xaverius. Francesco, een R. Katholiek heilige, de apostel der Indiërs, geboren den 7den April 1506 op het slot Xeviero in Nayarra, studeerde te Parijs, waar hij met Ignatius de Loyola medewerkte tot de stichting van de Orde der Jezuïeten. Op last van den paus en van den koning van Portugal ondernam hij in 1541 een zendingsreis naar Portugeesch O. Indië, bezocht Ceylon en Malaka, vertoefde van 1549— 1551 in Japan en keerde in 1551 naar Goa terug. Op het punt om een zendingsreis naar China te ondernemen, overleed hij den 2den December 1552 te Goa, waar hij begraven ligt. Hij werd in 1623 heilig verklaard en in 1747 door Bmedictus XIV tot beschermheilige van Indië verheven. Zijn brieven zijn opgenomen in de „Monumenta historica Societatis Jesu" (1899).

Xaverius, Franciscus Augustus, prins van Saksen en bestuurder van het keurvorstendom Saksen, geboren den 25aten Augustus 1730 als tweede zoon van Augustus III, keurvorst van Saksen en koning van Polen, vertrok in 1758 als graaf von der Lausitz naar Frankrijk en streed als luitenant-generaal in Franschen dienst, aan het hoofd van een korps Saksers.met de Fransclien tegen de Pruisen en hun bondgenooten. Na den dood van zijn broeder, keurvorst Frederilc Christiaan (17 December 1763), voerde hij tot den 15den September 1768 het voogdijschap over den minderjarigen keurvorst Frederik Augustus, bevorderde de aflossing der schulden, stichtte in 1764 de academie voor beeldende kunsten te Dresden, in 1765 de mijnacademie te Freiburg en deed in 1765, in naam van den minderjarigen keurvorst, afstand van alle aanspraken op Polen. Na afloop van het voogdijschap begaf hij zich eerst naar Parijs en vervolgens naar Rome en vestigde zich in 1796 op zijn heerlijkheid Zabeltitz. Hij overleed te Dresden den 20sten Juni 1806. Een „Correspondance inédite du prince Fraricjois-Xavier de Saxe" is in 1874 in het licht verschenen.

Xavery, Jean Baptiste, een Vlaamsch-Hol-

Sluiten