Tekst
Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

ris van de Karl-Zeisz-Stiftung. Tot 1890 legde men zich bijna uitsluitend op den bouw van mikroskopen toe. Toen werd, onder medewerking van P. Rudolph, overgegaan tot de vervaardiging van photografische objectieven en onder leiding van C. Pulfrick, tot den bouw van optische meetinstrumenten. In 1897 werd ook de vervaardiging van verrekijkers ter hand genomen, nadat de Karl-Zeisz-Stiftung reeds in 1891 medeeigenares was geworden van de glasfabriek, in 1884 door O. Schott te Jena opgericht.

Het instituut heeft ongeveer 160 wetenschappelijke, technische en commercieele beambten en ruim 1100 arbeiders in dienst. Het is een modelfabriek in den besten zin van het woord. Als maatregelen van socialen aard noemen wij: recht op pensioen na 5 jaren dienst, ziekteuitkeering ten bedrage van 2/, van het loon over een vol jaar, schadeloosstelling bij ontslag zonder schuld en achturigen werkdag. Van de zuivere winst komen groote bedragen ten goede aan instellingen van algemeen nut en wetenschappelijken aard. Zoo bezit Jena een volkshuis en een openbare leeszaal en werden ook voor de oprichting en het onderhoud van universitaire instituten belangrijke sommen toegestaan.

Zeitblom, Bartholomeus, een Duitsch schilder, de voornaamste meester van de Ulmer school, werd omstreeks 1460 geboren, was een leerling en een schoonzoon van Sehüchlm en werkte van 1483— 1531 te Ulm, waar hij een aantal altaarstukken vervaardigde. Vele daarvan bevinden zich in de verzameling van oudheden te Stuttgart. Ook op andere plaatsen vindt men werken van hem. Zij onderscheiden zich in het algemeen door een ernstige opvatting een bevallige voorstelling en een zorgvuldige uitvoering.

Zeitoen (Seitoen), de hoofdstad van een kasa (1200 v. km. met 24 000 inwoners), ligt in het sandsjak Marasj van het Aziatisch-Turksch vilajet Aleppo, ten N.O. van Marasj aan een zijrivier van den Dsjikan en op den top van een bergrug, welke den Berut- met den Achyr-Dagh verbindt. Het bezit 6 scholen, 2 kloosters en een Turksch fort en telt ongeveer 5000 Armenische inwoners, die zich met weven, smeden, met het vervaardigen van schoen-, goud- en zilverwerk enz. bezighouden. Zeitoen, vóór de 16de eeuw Oelnia geheeten, was tot 1862 van de Turken vrijwel onafhankelijk. Het nam deel aan den opstand van 1884 en werd vooral bekend in dien van 1895, toen door de bemiddeling van de Europeesche consuls te Aleppa een capitulatie tot stand kwam, waarbij zich de Porte verbond tot amnestie, het benoemen van een Christelijken kaimakam en het dulden van een eigen gendarmerie.

Zeitz, een stad in het district Merseburg in de Pruisische provincie Saksen, ligt 152 m. boven den zeespiegel, aan de Witte Elster, waarover vier bruggen zijn gelegd en aan 2 spoorwegen. De stad bezit 5 Protestantsche kerken, een Roomsch-Katholieke kerk, een oud raadhuis, een standbeeld van keizer Wilhelm I, een van Delbrück, een oorlogsmonument, een Evangelisch domkapittel, een gymnasium, een hoogere burgerschool, een bibliotheek, een rechtbank enz. Van de benedenstad naar de bovenstad loopt een kabelspoorweg. De stad heeft veel nijverheid. Het aantal inwoners bedraagt (1905) 30 568. In de onmiddellijke nabijheid van de stad ligt het domein Zeitz met een opvoedingsgesticht voor verwaarloosde kinderen en het slot Moritzburg, vroeger de resi¬

dentie van de bisschoppen van Zeitz, van 1653— 1717 van de hertogen van Saksen-Zeitz, thans een verbeter- en armenhuis. Het voormalig bisdom Zeitz werd in 968 door Otto 1 gesticht, maar reeds in 1029 naar Naumburg verplaatst, waarna het stift den naam kreeg van Naumburg-Zeitz.

Zekerheid is de op weten steunende overtuiging, die eiken twijfel buitensluit. In dezen zin verbindt men de begrippen zekerheid en waarheid dikwijls met elkander, ofschoon, datgene, wat voor iemand zekerheid is, niet altijd waarheid behoeft te zijn. Daarom onderscheidt men de objectieve zekerheid, die op algemeen geldende beginselen berust, van de op individueele beginselen berustende zekerheid. Tegenover de zekerheid staat de onzekerheid. De onzekerheid ontstaat, doordat men geen gronden genoeg heeft om tot zekerheid te komen. Zij heltover tot de waarschijnlijkheid, wanneer de twijfel geringer, tot onwaarschijnlijkheid, wanneer de twijfel grooter wordt.

Zele. een plaats in het arrondissement Dendermonde van de Belgische provincie O. Vlaanderen, gelegen aan de Schelde en aan de spoorwegen Aalst —Lokeren en Gent—Hamme, bezit linnen- en katoenweverijen, olie- en zeildoekfabrieken, alsmede touwslagerijen en telt (1905) 13 829 inwoners.

Zelfbehoud, Zucht tot, noemt men het instinktmatig streven van elk levend wezen om zijn ondergang tegen te gaan. De eerste en krachtigste uiting van dit instinkt is de poging tot verkrijging van voedsel. Andere uitingen zijn: het zoeken naar een geschikte woon- of schuilplaats, het ontvluchten van gevaren, de verdediging tegen vijanden, het verzamelen van wintervoorraad enz. Naast de zucht tot instandhouding van het individu, staat de zucht tot instandhouding van de soort, die zich als geslachtsdrift openbaart.

Zelfbewustzijn is in het gewone spraakgebruik de aanduiding van de overtuiging omtrent de waarde van de eigen persoonlijkheid en als gevolg daarvan omtrent de rechten, waarop men meent aanspraak te mogen maken. In de zielkunde verstaat men er het bewustzijn omtrent ons eigen „ik" onder, in tegenstelling tot dat omtrentde objectieve, uitwendige wereld. Evenals onze voorstellingen over uitwendige voorwerpen hun oorzaak vinden in bepaalde indrukken van onze zintuigen, evenzoo moeten aan het zelfbewustzijn in dezen zin, bepaalde, door innerlijke ervaring verkregen feiten ten grondslag liggen. Daartoe behooren de gewaarwordingen waarvan de bron in ons organisme zelf ligt: de zoogenaamde gevoelsgewaarwordingen en ook de bewegingsgewaarwordingen. In overeenstemming met het onbepaalde karakter van deze gewaarwordingen is ook het (zinnelijke) zelfbewustzijn zeer duister en vaag. Maar ook alle bewuste, zielkundige processen en verrichtingen worden door ons in verband met ons eigen „ik" gebracht. Dit meer intensieve en bepaalde zelfbewustzijn is verbonden aan de uitoefening der wilsfunctie. Met het feit, dat de genoemde elementen steeds in ons bewustzijn voorhanden zijn, zijn de karakteristieke eigenschappen van het zelfbewustzijn: continuïteit en identiteit in overeenstemming. Beide zijn echter slechts in betrekkelijken zin aanwezig: in den slaap bijv. komen wij ons zelf somtijds geheel anders voor. Dit moet hieruit verklaard worden, dat ons zelfbewustzijn zijn individueelen trek krijgt door associatie uit

Sluiten