Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

20Ö

Bismarck niet vinden. De regeering feitelijk overlaten aan een zijner ambtenaren wilde hij niet. Bovendien was hij het met den grijzen kanseher niet eens in zake diens politiek tegenover de sociaaldemocratie.

Bismarck zelf had ten slotte wel begrepen, dat langs den weg van onderdrukking met de arbeiders niet veel te bereiken viel. Zijn streven werd nu de sociaal-democraten van hun organisatie te verwijderen door de sociale wetgeving. In 1883 kwam een verplichte ziekteverzekering tot stand, in 18S4 een ongevallenwet, in 1889 een invaliditeitswet. Met deze voortreffelijke sociale wetten bereikte Bismarck zijn doel niet. De sociaal-democraten stemden in den Rijksdag eensgezind tegen alle arbeidswetten, zij beschouwden deze als lokmiddelen om hun partij te verzwakken. Hun streven bleef hetzelfde: den klassenstrijd gaande houden. Willem II zag niet ongaarne de intrekking van de socialistenwet in 1890 door den Rijksdag, tegen den wensch van den kanselier.

Ontslag van Bismarck. De kwestie van het al of niet persoonlijk regiem des keizers is ten slotte de oorzaak geworden van Bismarck's ontslag. In 1890 had Windthorst, als leider van het Centrum, een conferentie met den kanseher. Dat beviel den jongen keizer niet. Hij gaf zijn eersten minister te kennen, dat hij van besprekingen tusschen de leiders der politieke partijen en den kanseher van te voren wilde in kennis gesteld zijn. Bismarck verzette zich daartegen, meenende sterk genoeg te staan. Daarin heeft hij zich vergist. 1 Maart 1890 werd hij ontslagen Caprivi volgde hem op.

Een week na zijn aftreden verliet de oud-minister Berlijn. De hoofdstad bracht hem bij zijn vertrek een grootsche ovatie; bitter noemde hij dat „een begrafenis eerste klasse". Op zijn landgoed Friedrichsruh bij Hamburg bracht hij de laatste jaren van zijn leven als ambteloos burger door.

B. DE KULTURKAMPF IN ANDERE STATEN.

Zwitserland, 1872—1882. Het denkbeeld van den internationalen Kulturkampf vond onmiddellijk weerklank in Zwitserland. Nergens in Europa is de kerkvervolging van Bismarck zoo precies nagedaan als in de kantons van Bern en Genève. De Vrijmetselarij had ook hier de leiding in handen.

1) „Een jong renpaard en een oud werkpaard kunnen niet in één span loopen", zei Bismarck.

Sluiten