Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

Het titelblad vertelt ons bovendien nog, dat de uitgave geschiedde op kosten van Dr. Ephraim Bueno en Abr. Sarphati. Eerstgenoemde was een bekend Amsterdamsch geneesheer. De Rosenthaliana bezit een zevental boeken, waarvan de uitgave mede door den steun van dezen Maecenas is tot stand gekomen. Rembrandt's penseel heeft zijn beeltenis vereeuwigd. De familie Sarphati behoorde tot de eerste leden der gemeente „Beth Jacob".

Het Kolophon op pag. 361b vermeldt, dat de druk voleindigd is op Vrijdag 13 Tébeth 5387 = 1 Januari 1627.

Zeer opvallend is de onbeholpen typographische uitvoering van het voorwoord des correctors, hetwelk ons een helderen kijk geeft op de omstandigheden van het oogenblik. Niet minder opvallend is het feit, dat Menasseh ben Israël, die anders niet zoo gemakkelijk te voldoen was, zich met de gebrekkige typographische uitvoering heeft tevreden gesteld, maar vooral de passieve houding van Menasseh, die deze eersteling zijner pers de wereld inzendt, zonder haar van een enkel voor- of slotwoord te doen vergezeld gaan. Zelfs de Rosenthaliana en de Livraria Montezinos bezitten dit eerste te Amsterdam gedrukte Hebreeuwsche boek niet. Er zijn tot dusverre slechts twee exemplaren bekend; één exemplaar in de Bodleiana te Oxford, het andere in de collectie van het Seminarium in New-York (uit de collectie E. N. Adler te Londen). Ik herhaal hier, wat ik reeds meermalen heb neergeschreven: het komt mij niet onwaarschijnlijk voor, dat Menasseh ben Israel's eerste persproduct den uitgevers en corrector, maar ook hemzelf, niet beviel en dat eerst nadat het gebedenboek in zijn geheel was afgedrukt, besloten werd de exemplaren hiervan niet voor het publiek beschikbaar te stellen.

In Augustus van het jaar 1627, nadat Menasseh ben Israël reeds drie Hebreeuwsche werkjes in het licht had gezonden, verscheen bij Daniël da Fonseca te Amsterdam Meir Aldabi's „Sjebielei Emmoena", bevattende de beginselen der metaphysische en physische wetenschappen.

In het Kolophon beweert de corrector ten onrechte, dat da Fonseca's uitgave het eerste te Amsterdam gedrukte boek zou zijn.

Steinschneider was de eerste, die in 1852 in zijn catalogus van de Hebreeuwsche boeken der Bodleiana in Oxford en in Ha-Maskir II, 4 en III, 19 duidelijk in het licht gesteld heeft, dat het eerste te Amsterdam gedrukte Hebreeuwsche boek reeds acht maanden vroeger, en wel op 1 Januari 1627, bij Menasseh ben Israël verschenen was.

J. M. HILLESUM.

13

Sluiten