Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

8

Sociale zelfopvoeding.

Immers kracht gaat slechts uit van een positief beginsel en zulk een ideaal moet iedereen kunnen begrijpen, zoo slechts de wil aanwezig is, zich in den gedachtengang van den ander te verplaatsen. Daar nu de individualisatie der menschen, die reeds door het Christendom bevorderd werd, daarna door de Renaissance, de Reformatie, de Revolutie, het omverwerpen van de scheidingslijnen tusschen de standen, en door een zich gestadig hooger ontwikkelend onderwijs, steeds meer en meer naar voren trad, zoo moest ook de verscheidenheid der denkbeelden een oneindig groote worden.

Zoo bezien, moesten alle politieke partijen ontstaan, die er zijn, want al de verschillende zijden der menschelijke natuur moeten tot uiting komen, waar algemeen kiesrecht bestaat. In dezen toestand heeft zich de Staatsburger te schikken, en dit zal hem zooveel te gemakkelijker vallen, zoo hem bewust is, dat een partij slechts bestaan kan, zoo zij een ideëel doel heeft. Zoo bezien is er geen anti-sociale partij, al zijn er partijen, die de thans bestaande sociale orde afkeuren; er is ook geen immoreele partij, al begaat elke partij in de hitte van den strijd immoreele handelingen. Want het is immoreel, zoo een partij eerst het individueele in haar eigen kring tracht te onderdrukken, en daarna haar doel binnen den Staat met machtsmiddelen tracht te bereiken. Immoreel is het, zoo men de blinde hartstochten opzweept met leuzen, waarvan men weet, dat zij slechts voor dit doel uitgevonden werden. Immoreel is het, zoo men het Staatsbelang opoffert aan het partijbelang. Wat immoreel is binnen den Staat, is ook immoreel in de onderlinge verhouding van verschillende Staten, want in onze, zoo gecompliceerde samenleving, zijn toch allen als mazen van een net. Allen hebben elkander noodig als producenten van materieele goederen of ideëele gedachten, en de vernietiging van één dezer Staten moet al de anderen benadeelen. In eiken strijd, zoowel met personen als met partijen, dient rechtvaardigheid tegenover den tegenstander en eerlijkheid in het gebruik der strijdmiddelen, even vast in het oog te worden gehouden, als trouw tegenover de eigen beginselen.

Deze zelfopvoeding, die van een ieder geëischt moet worden, klemt te meer naar mate de burger meer aandeel krijgt in de behartiging van de zaken des lands. Een ieder, tot welke partij hij ook behoore, moet het duidelijk voor oogen staan, dat de Staat een eenheid is, die uit tegenstellingen is opgebouwd. In dit gebouw ontmoeten wij dus een eindelooze hoeveelheid van

Sluiten