is toegevoegd aan uw favorieten.

Humanisme

Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

VERDRAAGZAAMHEID

109

streed het zijn kleingeestigen principe-strijd. Met graagte verachtte het den mensch om een verschil van systeem. Het vroeg niet naar den rijkdom van zijn geest, naar de levens-diepte van zijn woord, niet naar den ernst van zijn leven: het vroeg naar zijn dogma en het verachtte hem om zijn dogma. De leer werd boven het leven gesteld, de abstractie boven de werkelijkheid. Men vocht met woede om abstracties, die op de realiteit van het leven geen invloed hadden en die nu reeds alle even wezenloos zijn geworden Men vocht in 't duister den vergeefschen verstandsstrijd en men vergat te leven. Men schreef zware folianten vol om te twisten over wezensleege abstracties. En wat de een schreef was een kwaadaardige tenietdoening van 'tgeen de ander schreef. - Rijk was het leven, en de lente geurde, de zomer bloeide, doch men schreef en schreef, in donkere vertrekken, de dorre twist-geschriften der theologie. De principes vond men belangrijker dan het leven. Het leven vond men belangrijk, daar het in abstracte principes vertheoretiseerd kon worden.

Alle godsdiensten zijn fanatisch geweest... Want alle godsdiensten hebben de zekerheden der ziel verdogmatiseerd tot een schijn-weten van 't verstand.

Wij zeggen het godsdienstig dogmatisme overwonnen te hebben. Maar nog steeds begrijpen wij ideëen als abstracte formules. Te sterven voor een overtuiging, liever dan haar te verloochenen, dat is algemeen menschelijk; zóó zelfs, dat verachtelijk heet, wie t niet vermocht. Maar een persoonlijke overtuiging tot een autoritair dogma te abstraheeren; ziedaar de dwaling der gansche wereld-historie, die wij voortaan