Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

Waar het zooals op dit oogenbHk gaat om een „te zijn of niet te zijn" van geheel onze moderne beschaving, daar schijnt mij in de erkenning dezer taak, waarvan zooeven gesproken is, het middelpunt gelegen van onze actie van verweer tegen het militarisme dat lijnrecht indruischt tegen de vrije gedachte, tegen de geestesrichting van den nieuwen tijd ons door het Leven zelf geboden.

Te lang hebben vrijdenkers, socialisten en anarchisten, in praktijk de grootste idealisten in theorie alle ideologie uitgeschakeld. Maar zooals Multatuli reeds heeft gezegd: „de Natuur heeft een afkeer van het ledige". Welnu, door de ineenstorting der verouderde ideologie is een plaats ledig gelaten, die moet worden aangevuld. Het verlangen der moderne menschheid gaat in deze richting. Vrije Gedachte, vrijheid zonder meer is niet het einddoel. Aan het vrije denken, aan de vrijheid de richting te geven, daarop kpmt het ten slotte aan. „In de hel zijn is een drijven op goed geluk af, in de hemel zijn is een zich doel-bewust sturen", zegt Bernard Shaw in de 3e acte van „Mensch en Oppermensen", die zijn geloofsbelijdenis bevat en die, zooals gij bemerkt, met de opvatting van Guyau overeen stemt. Het komt er op aan niet alleen, dat wat zich in onze ideeën-wereld heeft overleefd, uit te werpen, maar het komt er evenzeer op aan de nieuwe ideeën en idealen te scheppen, die als de goden van weleer, onze daden zullen besturen, ons leven den ondergrond en den inhoud zullen geven. Hoofdzaak is echter dat ons idealisme, ons geloof, zoo ge wilt, reëel is, een werkelijkheids1idealisme overeenstemmend met de ontwikkeling van den eigen tijd, wiens materieelen rijkdom het te beheerschen, wiens problemen het op te lossen heeft.

Welnu, de eigenlijke geestesrichting van den nieuwen tijd in haar volledige duiding der levens-verschijnselen, in zijn ideëele, zoowel als materiëele duiding der Levens-beweging, is nog nauwelijks aan het woord geweest. Zij ontbrak nog in elk der vrijheidsbewegingen, hoewel zij onbewust opwelt in al dit bewegen, dat in uiterlijke organisatie te vergeefs de kracht heeft gezocht, die alleen van binnen uit in elk individu geboren wordt.

Zooals Max Müller zeer juist opmerkte: „Zij, de moderne menschen, hebben de formule hunner gewaarwordingen nog niet gevonden".

Dit was reeds jaren geleden de groote moeilijkheid waarmede

Sluiten