Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

met dit. door mij reeds genoemde moeielijke woord anthromorphie bestempeld maar het is de onbeschaafde manier, die zoo oneindig moeielijk is na te laten, 11.1. wat buiten de wereld is. de maatstaf aan te leggen van zijn eigen innerlijk wezen. Omdat de menscli zijn doel met een wil en eene bewustheid najaagt, veronderstelt hij ook in de algemeene doelmatigheid der natuur, een wezen naar zijn evenbeeld, met bewustheid en met een wil. Waar de vrije gedachte reeds te zeer is doorgedrongen, 0111 nog van een persoonlijken god te spreken, daar kan men het echter nog zonder philosophische mystiek2), niet stellen, die van het willen en de voorstelling van bewustelooze dingen, van de philosophie van het onbewuste bazelt.3)

Het feit is niet te ontkennen, dat in de doode materie de levende drang woont zich te organiseeren, dat bijgevolg de materieele wereld niet dood is, maar leeft. Van hare wil en haar doen kan alleen maar vergelijkenderwijs gesproken worden. Want toch deze algemeene intelligentie, ontwaakt eerst in het dierlijke instinkt, tot eene bepaalde helderheid, die hare zuivere uitdrukking wederom eerst in de mensehelijke hersensfunctie, in ons bewustzijn verkrijgt. Zoo min het geoorloofd is, de schemering, hoeveel licht zij ook geven moge, klaren dag te noemen, zoo min verdient de buitenmenschelijke doelmatigheid, wil, voorstelling of intelligentie der natuur, dezen naam. Wanneer ik te voren, waarde toehoorders, mij veroorloofd heb, hiervan te spreken, dan geschiedde dit met de zuivere bedoeling, deze uitdrukkingswijze in de eerste plaats zelf te schande te maken. Zeer zeker is er verstand in de natuurlijke dingen. Maar wie het verstand, dat de hefboom aller systematiek en doelmatigheid is, als natuurproduct erkent, kan de systematische doelmatigheid van de natuur niet ontkennen. Maar desniettegenstaande is des nienschen geest de eenige geest. Noch het verstand dat ei in de sterrenloop, noch dat in het koekoeksei, noch dat wat er zit in den bouw van een bijencel, of in de koppen van de mieren of de apen. maar de hoogste potenz (inwollenende macht), eerst liet bewustzijn, den geest of liet verstand in den vorm der mensehelijke hersenfunktie, verdient dien naam.

Onze geest is het hoogste wezen. Vreest echter niet, aandachtige toehoorders, dat dezelve door ons op een hooge zuil of voetstuk zal worden geplaatst, gelijk de religieuze godheid. Hoog en nederig beteekent in den werkelijken zin des woordsnietsanders dan meerof minder georganiseerd Hoe minder zelfstandig de deelen eener zaak zijn

*) Anthromorphie is <le voorstelling van god in mensehelijke gestalte; liet scheppen «lus van een god naar mensehelijke voorstelling.

ö' . is ',(Vt geloof aan het geheim zinnige in natuur en samenleving.

,vi ,. ♦ 1 j bedoeld wordt is de wijsbegeerte, gelijk /.ij in do voornaamste I» . <\ . geloerd word door Kd. von Hart mann en in do burgerlijke wijsbegeerte t;il \an navolgers hoeft gevonden. In deze philosophie wordt alles, wat in natuur en gesrineuoms nog niet begrepen is, teruggebracht op het «onbewuste*: do natuur, cie wereld, kortom alles om ons en wij zeiven. zouden producten van dat »onber,,n' i°ne "'ysbegeorto, die, gelijk Fr. A. Lange, de scherpzinnige criticus, eenmaal zeide: de burgerlijke beschaving naar het standpunt van dat van de Australischen neger terugvoerde.. De vert.

Sluiten