Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

de keukenschoorsteen onmiddellijk daarlangs, zoodat een ondragelijke hitte zich bij de bedorven lucht voegt en allerlei ongedierte hier een waar broeinest vindt. Nog vaker ligt de badkamer of het privaat onder de hangkamer, die dientengevolge van een ware typhusatmosfeer vervuld is. Een dergelijk woonvertrek voor dienstmeisjes heb ik in een der vooinaamste huizen van Berlijn gezien; het bevatte een bed, een stoel en een kleine waschtafel, daarbij was het voor kleine menschen zelfs te laag; de huisvrouw die mij haar wonining liet zijn, verklaarde trotsch, dat er ruimte genoeg was om twee meisjes te herbergen! Natuurlijk bezat zij een salon dat slechts voor het ontvangen van visite geopend werd en een logeerkamer die maandenlang leeg stond. Maar de opperste graad van woningellende is daarmee toch nog niet bereikt: in een voornaam pension in het westen van Berlijn vond ik een dienstmeisje, dat gedurende de wintermaanden in een hoek van het donker portaal, dat iedere bewoner moest voorbijgaan, achter een gordijn haar legerstede opsloeg. Stillich's onderzoekingen omtrent de berlijnsche dienstbodentoestanden komen tot dezelfde resultaten: vensterlooze, vochtige kamers, eet- of dakkamers, kelders, gedeelten van de badkamer waarin zich tegelijkertijd het privaat bevindt, of van de gangen, worden door zijn getuigen als haar slaapplaatsen opgegeven, en het zijn er niet minder dan 48 °/o die op deze wijze onder dak gebracht worden. Wanneer 24 tot 50 M3 luchtruimte per persoon noodzakelijk is, dan voldoen van 256 slaapplaatsen van berlijnsche dienstmeisjes slechts 93 aan deze eischen; ongeveer de helft zijn ten opzichte van de gezondheidsvoorwaarden harer woning in ongunstiger toestand dan de gevangenen in pruisische tuchthuizen. ')

In eenige steden, o. a. in Berlijn, heeft men getracht het ontwakend geweten door bouwverordeningen en politiebepalingen tot zwijgen te brengen. Het gebruik maken van de slechts door een ladder bereikbare hangkamers als slaapvertrek werd verboden; eveneens het bouwen van hangkamers, behalve die met vaste trappen, bepaalde hoogte en zekere luchtruimte. Natuurlijk staat dat alles haast alleen op het papier, want de woningtoestanden der dienstboden zijn niet slechts de uitvloeisels van bizondere kwaadwilligheid der patroons, maar het gevolg der algemeene economische verhoudingen. Met de verhoogde levenseischen hebben de inkomsten van verreweg het grootste deel der aristocratie en der bourgeoisie geen gelijken tred gehouden, ja zij zijn nauwelijks meer toereikend voor het instandhouden der oude levensgewoonten. Dientengevolge wordt overal bezuinigd waar het oog van den vreemde niet

1) Zie O. Stillich, t. a. p.

Sluiten