Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

dat verrichtte, toen hij zijne critiek oefende, t Zal dan weei zijn, gelijk liet dikwijls geweest is en blijven moet: dies diem docet. Jongeren zullen staan op de schouders der ouderen en nóg verder zien. Maar het fundament, dat door \\ ellhai sex c.s. gelegd is, zal, althans in de wetenschap, blijven, en nitt minder de basis, door Spinoza gewonnen. De Pentateuch is niet mozaïsch en hij is geen organische eenheid, — dat staat, dunkt mij, voor alle tijden vast.

De groote verdiensten van Sp. voor de oudtestamentische wetenschappen zijn door Freudenthal juist samengevat in deze uitspraak: „Spixoza's critiek was scherpzinnig en veelomvattend. Hij onderwierp de bijbelboeken voor het eerst aan een in bijzonderheden afdalend onderzoek. \ an alle hulpmiddelen der critiek, waarover hij in zijn tijd beschikte, werd partij getrokken; de bijbeltekst werd zelfstandig verklaard; de geschiedenis van Israël werd toegelicht; grammatica en lexicographie werden toegepast; een nieuw begrip van openbaring ontwikkelde zich; het wonder verdween.

Zoo heeft deze wijsgeer ook op bijbel-critiscli gebied veel gegeven voor den tijd waarin hij leefde, en den weg gebaand voor de toekomst. Waar en wanneer de reactie het hoofd ook opsteke, gelijk zij steeds opnieuw doet en zal doen, om het vrije denken te bemoeilijken en de critiek zoo veel mogelijk te kortwieken — zij zal altijd Spinoza tegenover zich vinden, en ook degenen, die zijne geestverwanten zijn. Hunne leus toch is en blijft het woord van Fichte: „Nein, ihr Yëlker, alles, alles gebt hin, uur nicht die Denkfreiheit!"

Laat dan vooral niemand wanhopen! Tegenover het bekende woord van Boi.ivar, dat, „alle zaad der vrijheid in de zee wordt gezaaid", staat de hooge overtuiging van een grooteren en beteren dan hij, een die gezegd heeft: „een deel van het zaad (hoe klein het zij) valt in de goede aarde en brengt vruchten voort!"

J. C. Matthes.

Sluiten