Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

„Opmerking. De zoogenaamde paedagogische straf, die door natuurlijke gevolgen onderricht, mag hiermee niet worden verward.

„Een rechtsmaatschappij en een loonsysteem in het klein ontstaan onder meerdere kweekelingen of medeleerlingen. Hiermee moeten de eischen, die in het groot uit dezelfde ideeën ontspringen, in overeenstemming gebracht worden.

„Het bestuurssysteem staat in nauw verband tot de opvoedkunde, daar elke kweekeling, zonder onderscheid van stand, er aan gewend moet worden zich aan te sluiten, om voor het gezellig vei keer biuikbaar te zijn. Deze eisch kan zeer veel verschillende vormen, ook met betrekking tot de vorming van het lichaam, aannemen.

„Van het beschavingssysteem moet hier nog niet het deel, dat op de opleiding voor vak of beroep betrekking heeft, op den voorgrond treden, maar de algemeene vorming.

„Opmerking. De grondbeginselen der praktische philosophie, die in het voorafgaande kort werden aangeduid, zijn ook het begin van het zedelijk inzicht voor de kweekelingen zelf. Komt hier het voornemen bij, den wil er naar te richten en gehoorzaamt de kweekeüng aan dit voornemen, dan ligt in die gehoorzaamheid de moraliteit. Hiervan moet wel die gehoorzaamheid worden onderscheiden, die aan den opvoeder persoonlijk, hetzij uit vrees of uit gehechtheid, bewezen wordt, zoolang die hoogere gehoorzaamheid nog niet stevig is gevestigd."

Om het bovenstaande goed te begrijpen en te waardeeren moet wel in het oog worden gehouden, dat Herbart — we komen er later nog op terug — niet alleen geen vermogens aan de ziel toekent, en alle zielsverschijnselen uit de bewegingen der voorstellingen afleidt, maar ook geen zedelijke verplichting erkent, zooals Kant. Het kind wordt geboren zonder aanleg tot zedelijkheid, en zonder wil. De plicht is niet de almachtige heerscheres over onzo handelingen : zedelijkheid is slechts het gevolg van een geheele reeks van werkingen.

De ideeën van Herbal t zijn dan ook geen oorzaken, maar het gevolg der aangevangen zedelijke ontwikkeling. Zij nopen ons niet deugdzaam te zijn, maar zij vormen zich in onzen geest, omdat wij deugdzaam zijn.

Hoe stelt zich nu H. voor dat de zedelijkheid in den mensch groeit. Er moet eerst ze del ij k inzicht ontstaan. Hier hebben wij wel den hoofdgrond, waarom de opvoedkunde van H. een

Sluiten