Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

schept niet zijn levenslot uit de omstandigheden, maaide omstandigheden scheppen voor hem het levenslot; hij is in afhankelijkheid, in slavernij; al zijn akties zijn slechts reakties; zijn gedragingen zijn de weerkaatsing van hetgeen buiten hem is. Het beeld, dat Spinoza van den passie-lijder ontworpen heeft, is op hem toepasselijk ')• Zoodra onze handelingen begrijpbaar zijn uit de verhouding onzer empirische natuur tot de buitenwereld, zijn zij in relatieve onvrijheid.

Anders Socrates, wiens gedragingen uit ideëele voorstellingen volgen; en deze ideëele voorstellingen zijn de korrekties van de konkrete. Opmerkend de laagte van levenspeil zijner Atheensche medeburgers, reageert hij niet met minachting of klachten, als waartoe men in 't eerste oogenblik geneigd zou zijn. Maar hij korrigeert zijn indruk met een ideëele voorstelling, d. i. eene niet aan de ervaring, welke ook, ontleend, maar aan haar opgelegd en voortgebracht uit eigen zedelijke bewustheid; in dit geval met de voorstelling van vatbaarheid des menschen voor hooger begrip. Uit deze ideëele voorstelling nu volgt zijn gedraging; zoodat deze niet een rechtstreeksche reaktie is op een indruk van de buitenwereld, maar een verwijderde reaktie, waartoe de indruk uit de buitenwereld dus ook als verwijderde aanleiding te gelden heeft. En Socrates zet zich aan 't werk, door eigen ideëele voorstelling daartoe aangewezen, om zijn Atheners te onderwijzen. Deze gedraging is eer aktie dan reaktie.

In Socrates' levenseinde merken wij hetzelfde gedrag op. Op het vernemen van zijn doodvonnis reageerde hij

1) Etli. III, Def. II, Nos pati dico, quum in nobis aliquid fit, vel ex nostra natura aliquid sequitur, cuius non nisi partialis sumus causa.

Sluiten