Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

IV

Derde Hoofddeel • het psychologisch Vrijheidsbegrip (de Vrijheid in de zielsbewerktuiging.)

A. Afwijzing van het psychologisch kausaal-determinisme.

1. Onmisbaarheid van een psychologisch vrijheidsbegrip.

'2. I)e mechanistische psychologie acht bepaalde psychische verschijnselen begrepen uit een kausaal-vcrband met andere (kausaal-determinisme).

3. De empiristische opvatting van het zielsleven strikt genomen sluit de ethische waardeering en het begrip der zedelijke vrijheid uit. (Socrates niet vrijer dan Dionysius).

4. Een foutieve redeneering bij Spinoza.

De tweede veronderstelling, in het zedelijk Vrijheidsbegrip vervat, is de psychologische vrijheid. Wanneer de toedracht der ziels-verrichting zoo ware, dat er geen „gedraging overeenkomstig de wezenlijke menschennatuur" mogelijk is, dan is het ethische Vrijheids-begrip illusioneel. Waren alle menschen krankzinnig, of was de mensch door zijne zielsbewerktuiging gedwongen om als slaaf der hartstochten te handelen — dan ware de zedelijke vrijheid onvatbaar voor verwerkelijking. Wij hebben, geloovend aan de verwerkelijking der zedelijke vrijheid, nu ook het vrijheidsbegrip psychologisch uit te leggen. Dit doen wij in afwijzing van de theorieën, die de vrijheid uitsluiten: het kausaal-determinisme en het indeterminisme.

Het kausaal-determinisme is de mechanistische opvatting van het zielsleven, van welke Herbart de invloedrijkste vertegenwoordiger is. Staan wij een oogenblik bij zijn psychologische theorie stil, om in haar de moderne mechanistische zielsbeschouwing getypeerd te zien. De psyche is, volgens Herbart (behoudens een, bij latere psychologen weggevallen, erkenning van de eenheid der ziel) een som van oer-elementen, voorstellingen genaamd.

4

Sluiten