Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

geacht !); hetgeen hij wel moest zeggen, eenmaal het dualisme belijdende. Maar de hoofdzaak is hier, dat de intelligibele vrijheid funktioneert, d. w. z. zich in het leven gelden doet. In elk moment der wereld- en levensgeschiedenis is zij tegenwoordig, tegelijk met de'.causale noodzaak, want de heele natuur met ons empirisch leven inkluis is volgens Kant óók een kausaal geschiedverloop. De intelligibele vrijheid is een kausaliteit apart, volgens eigen wet, transcendente kausaliteit, bestainde buiten den tijd; zij is een lijn, die met de lijn der empirische kausaliteit parallel loopt; in elk geschied-moment zijn beide kausaliteiten vervat, zonder elkaar te rakrn en dus zonder onderlinge be-invloeding; (men denle aan Leibnitz' harmonia praestabilita en aan Spinoza'? parallelie der attributen van de substantie, cogitatie er. extensie). Onhoudbaar is deze voorstelling, maar onmiskenbaar de bedoeling om de vrijheid niet buiten het leven te stellen op zijn Schopenhauers, maar in het leven op zijn Kants.

Onhoudbaar, omdat het begrip eener transcendente kausaliteit tegensprekelijk is. De transcendente kausaliteit zou zijn de vorm, in welken de vrijheid funktioneert in onze gedragingen, en daar deze vrijheid intelligibel is, d. i. buiten den tijd, zoo moet ook de transcendente kausaliteit buiten den tijd zijn. Deze gedachte nu eener tijdlooze kausaliteit is onzinnig; oorzaak en gevolg kunnen niet „zugleich sein" zooals Kant meent; kausaliteit

«

1) Verg. Jodl. Gesch. d. Ethik. i. d. neueren Phil. Stuttgart '89, II, 27.

Bovendien: het kriticisme zijnde een stelsel van de apriorische voorwaarden der kennis, heeft geen weg om van het denk-aprior over te gaan tot het werkelijk bestaande: zoo is de vrijheidslee zelve een overschrijding der methode.

Sluiten