Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

is juist de vorm des geschied ver loops; het Ding an sich als Ursache op te vatten is met het kriticisme zelf in strijd.

Toch heeft de leer van het funktioneerend vermogen der intelligibele vrijheid een groote waarheid in, en juist in de gedachte der transcendente kausaliteit is, niettegenstaande de klaarblijkelijke fout, met den vinger gewezen op het psychologisch principe der vrijheid. Hier is geleerd, dat de transcendente faktor van ons karakter de reëele grond onzer gedraging is !). Er is een tijdeloos verband tusschen Idee en levensloop; en wij moeten met afwijzing der Kantsche theorie, de waarheid, die daarin is, vastgrijpen en overbrengen in een denkbeeld van steviger houvast 1). Dit steviger denkbeeld is aanwezig: het verband tusschen Idee en verschijning is geen kausaliteit, doch is aktiviteit.

Kausaliteit is de verklaarbaarheid van een empirischen toestand uit een voorafgaanden of uit een som van voorafgaande empirische toestanden. In een zuiver kausaalproces moet elk verschijnsel zijn toereikenden verklaringsgrond hebben in hetgeen voorafgaat. Spinoza heeft deze empirische gesteldheid van het kausaal verband aldus omschreven: elk enkelding of eindig verschijnsel, een bepaald bestaan hebbende, kan niet bestaan noch werken, tenzij daartoe gedetermineerd door een andere oorzaak, die ook eindig is en een gedetermineerd bestaan heeft en wederom deze evenzoo et sic in infinitum 2).

Deze aaneenschakeling van eindige oorzaken en gevolgen is de geschiedvorm van het objektieve natuur-

1) Kants transcendente kausaliteit is verwant aan Spinoza's „causa seu ratio" verg. voor den zin dezer uitdrukking mijn: Levensleer naar de beginselen van Spinoza. 's Gravenh. 1900, bl. 73.

2) Eth. I, 28.

Sluiten