Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

dienst neemt, de religieuse leer, zedelijke levensbeschouwing, aesthetische theorie. Het is ons te doen om het procédé, dat ook hier achter schuilt.

Een gevoels-moment op zichzelf, zonder verbinding met eenig voorstellingsgehalte, komt niet voor. Men kan zeggen: in ons innerlijk leven bestaan geen gevoelens als grootheden nevens de voorstellingen, maar zij zijn reakties op voorstellingen !). Als reakties zijn zij levensmomenten van het geestelijk agens in ons, dat op de voorstellingen antwoordt. De verbinding van een voorstelling met een gevoeling blijkt dus, zoo wij haar onder het mikroskoop zetten, geen verbinding van twee psychische verschijnselen te zijn op de manier, waarop deze tusschen twee voorstellingen voorkomt; maar zij is de opvolging van een voorstelling door een reaktie van het aktieve subjekt. Bijv. wanneer zich voor mijn blik een mooi vergezicht opent, heb ik een gevoel van vreugd; wanneer mijn werk niet vlot en ik mij zonder baat kwel met mijn probeersels, heb ik een gevoel van leed. Beide gevoelens zijn reakties op een voorstelling.

Hoe zullen wij ons deze toedracht van reaktie indenken? toch niet als verschillende wijzen van aanslag op een klok, gelijk de eene slag op den klokkenmantel valsch klinkt en de andere welluidend? De analogie met zintuigelijk waarneembare toedrachten is ook hier misleidend , en helpt wel aan beeldspraak, maar helpt niet aan verklaring.

Ook hier is de toedracht waarschijnlijk een logische.

Immers: wij kunnen de reaktie van het ageerend sub-

1) Verg. Sully o. c. p. 315 pleasure and pain (sc. de gevoelens) do not occur as isolated experiences, but in close connexion with presentative elements.

Sluiten