Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

de metingen waardoor zij met liet beginsel van behoud van energie in verband zouden gebracht worden, zijn slechts op enkele punten uitvoerbaar en dan nog zeer gebrekkig. Het onderstelde beginsel is eigenlijk een zeer ver strekkend beweren omtrent de causale betrekkingen in de lichamelijke wereld, opgemaakt uit de gevallen waarin het niet gemetene grootheden in overeenstemming bleek te zijn, bevestigd misschien zoover onze ervaring strekt, doch voor het recht verstand van het geheel van het bestaande, het geestesleven daaronder begrepen, van minstens twijfelachtige waarde.

Wij hebben steeds te bedenken, dat uit de gegevene verschijning en hare empirische wetten tweeërlei onbekenden moeten ontward worden: eensdeels de begrippen der werkzame substantiën (in de laatst besprokene beschouwing het arbeidsvermogen met het daarvan onafscheidelijke, hoewel wisselende substraat), anderdeels de wetten der werkingen van de eene op de andere; — daargelaten nog de diathese, waardoor het uitgewerkte zich juist daar en dan vertoont; — en dat wij geene bewering daaromtrent onmiddelijk kunnen toetsen, zooals dat wel mogelijk is voor verhoudingen tusschen waarneembare verschijnselen. Achter de zinnelijke wereld zoekt de wetenschap onvermijdelijk een wereld van bovenzinnelijke dingen, wier werkingen-alleen op onze zinnen ze aan ons kenbaar maken. De „ïdeën" van Plato, de „substantiële vormen" der Aristotelici zijn voor ons niet meer bruikbare onderstellingen daaromtrent; thans vordert men beter met atomen en krachten, of met „stof" en energie. Doch — vergeten wij liet niet! — dat zijn evenzeer betwijfelbare onderstellingen betreffende het „waarom" van hetgeen zich aan ons voordoet, het zijn dat de verschijning voortbrengt.

Sluiten