Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

wil, deterministisch, — zij moet zeer veel meer omvatten dan een leer van de beweging van massa^s of stoffelijke lichamen.

Desniettegenstaande kan iemand zich opwerpen als verdediger der stelling, dat het zijnde hetwelk de verschijning van een ik met zijn denken en doen te weeg brengt, niet een enkelvoudig en zelfstandig wezen is, maar een samenstel van dingen of een vereeniging van werkingen. Mocht hij erin slagen, zoodoende in hoofdtrekken rekenschap te geven van die verschijning zooals zij ons gegeven is, dan verdient zijne theorie ernstige overweging. Zelfs dan echter zou het feit niet weggenomen zijn, dat bij dat ik (of hetgeen zich als zoodanig voordoet) door zijne aanvankelijke inrichting en zijn wedervaren gewoonten en overtuigingen gevestigd worden, zoodat het allengs een eigenaardige wijze van zijn, een karakter op zichzelf verkrijgt.

. Evenmin zou vervallen, dat het belang stelt in het handhaven van zijn eigen bestaan en het bevorderen van nog velerlei, waarmede het zijne eigene bevrediging in deze en gene opzichten vereenzelvigt. Desgelijks bleef het onweersprekelijk, dat van zulk een ik veranderingen in de verschijning uitgaan, die niet enkel afhangen van aanstooten die het op het oogenblik van buiten ontvangt, maar mede van zijne hebbelijkheden, zijne overtuigingen, zijn karakter, kortom van zijne persoonlijkheid, om het even welk reëel verband van zaken zich achter dat alles verschuilen mag, of tot welke meer nauwkeurige metaphysische uitdrukking men het zou kunnen herleiden.

De mensch die philosopheert, zoowel als de mensch die van kennisneming geen werk maakt, bevindt zich inderdaad niet op het standpunt van een wezen dat de wereld van buitenaf doorziet, zooals de natuuronderzoeker zich

Sluiten