Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

liet waargenomene. Maar de waarheden, die wij uit de ervaring afleiden, behelzen nog meer dan in die ervaring alléén besloten lag. Deze toch voert op zichzelf nog niet tot algemeene stellingen en wetten, want in dezen liggen ook logische conclusies opgesloten, die voldoen aan de denkpostulaten van onzen geest. De ervaring alléén zou ons niet gevoerd hebben tot die wetten; en de natuurkundige, wiens proefnemingen hem tot de ontdekking van zekere wet voeren, ware nimmer tot het nemen dier proeven gekomen alleen op grond van vroegere ervaring.

Uit de enkele ervaring dus, zoo leert het criticisme, kan nimmer een wetenschap geboren worden; het denken dient de waarneming aan te vullen. „Alle Wissenschaft," zegt Mach, *) „geht darauf aus, Thatsachen in Gedanken darzustellen." Zelfs de ervaring zelve is geen bloote waarneming, maar bevat reeds denkelementen; zij ware onmogelijk zonder aprioristische synthese. Wil de waarneming tot ervaring worden, dan dient zij zeker oordeel in te sluiten; want ervaring is beoordeelde en begrepen waarneming, een produkt van de samenwerking van denken en aanschouwing. Ware dit niet zoo, men zou niet anders verkrijgen dan een ongeordende opeenstapeling van feiten, een onzamenhangend geheel van zintuigelijke waarnemingen, dat even nutteloos ware als reeksen van statistische cijfers zonder een geest die ze weet

*) E. Mach. Die Analyse der Empfindungen, pag. 238.

Sluiten