Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

dering aangaan, dan is de ervaring rein gegeneraliseerd, of de generalisatie rein ervaren, d. w. z. de theorie is compleet, het verstand heeft zijn vraagstuk opgelost en heeft toch slechts hetzelfde gedaan, als wanneer het het dieren- of plantenrijk in soorten, families, enz. verdeelt. De aard, de soort, het geslacht van een zaak op te sporen, is haar begrijpen.

Op dezelfde manier handelt het verstand, wanneer het de oorzaken van gegeven veranderingen opspoort. Oorzaken worden wij niet door zien, hooien, voelen, niet zinnelijk gewaar. Oorzaken zijn produkten van het denkvermogen. Zij zijn weliswaar niet de reine produkten daarvan, maar worden voortgebracht door het denkver mogen in verbinding met zinnelijk materiaal. Dit zinnelijke materiaal geeft aan de aldus voortgebrachte oorzaak haar objektieve existentie. Evenals wij van de waarheid verlangen, dat zij waar heid van een objektieve verschijning zal zijn, zoo verlangen wij van de oorzaak, dat zij werkelijk, dat zij de oorzaak van een objektiej gegeven werking zij.

De kennis van de een of andere bijzondere oorzaak wordt bedongen door de empirische waarneming van haar materiaal, daarentegen de oorzaak in het algemeen door de waarneming van het verstand. Bij de kennis van bijzondere oorzaken verwisselt iedere keer het materiaal, het objekt; maar het verstand is bestendig, of algemeen er bij. De oorzaak in het algemeen is een rein begrip, waartoe de menigvuldigheid van de bijzondere oorzaken-kennis, of de menigvuldige kennis van bijzondere oorzaken, als materiaal gediend heeft. Om dus dit begrip te analyseeren, zijn wij genoodzaakt, tot zijn materiaal, tot de oorzaken-kennis in het bijzonder, terug te keeren.

Wanneer de in het water gevallen steen cirkelgolven voortbrengt, dan is toch de steen er niet meer de oorzaak van, als anderzijds de vloeibare toestand van het water. Waar de steen op vast materiaal valt, brengt hij geen golven voort. De vallende steen in kontakt met de vloeibaarheid, de samenwerking van beide veroorzaakt de cirkelvormige golven. De oorzaak is zelf werking, en de werking, de golvende beweging wordt tot oorzaak — wanneer zij de drijvende kurk op het drooge zet. Maar ook hier, als elders, is de oorzaak slechts een gemeenschappelijke werking, een samenwerking van de golven met den lichten toestand van de kurk.

De in het water gevallen steen is niet oorzaak in het algemeen of op zich zelf. Tot deze oorzaak komen wij slechts, zooals gezegd, wanneer het denkvermogen de bijzondere oorzaken als materiaal neemt, en daaruit het reine begrip van de oorzaak over het algemeen voortbrengt. De in het water gevallen steen is slechts oorzaak tegenover

Sluiten