is toegevoegd aan uw favorieten.

Het wezen van den menschelijken hoofdarbeid

Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

de volgende golvende beweging, en is het op grond van de ondervinding, dat op hem de golvende beweging algemeen volgt.

Men noemt oorzaak, dat wat aan een gegeven verschijning algemeen voorafgaat, werking, wat algemeen volgt. Slechts omdat overal of algemeen op den in het water gevallen steen golvende beweging volgt, kennen wij hem als de oorzaak er van. Omdat nu omgekeerd aan de golvende beweging niet altijd een gevallen steen vooraf gaat, heeft zij in het algemeen een andere oorzaak. De elasticiteit van het water is, in zoover als zij het algemeene is, wat aan de golvende beweging over het algemeen vooraf gaat, de oorzaak er van. Aan de cirkelgolven, aan een bijzonder gedeelte, aan een soort van golvende beweging gaat algemeen misschien een gevallen lichaam vooraf, dat daardoor voor hen tot oorzaak wordt. De oorzaak verwisselt altijd met het kwantum der verschijning, hetwelk in aanmerking komt.

Oorzaken kunnen wij niet met het verstand alleen opsporen, zij kunnen niet uit het hoofd getrokken worden. Stof, materiaal, zinnelijke verschijning moet er voor gegeven zijn. En voor een bepaalde oorzaak ook een bepaalde stof, d. w. z. een bepaald kwantum van de zinnelijke verschijning. De verscheidenheid der stoffen wordt in de abstrakte eenheid der natuur tot verscheidenheid der natuurlijke kwanta. Een zoodanig kwantum is tijdelijk, voor en na, of als voorafgaand en opvolging gegeven. Het algemeene van het voorafgaande heet oorzaak, het algemeene van de opvolging werking.

Wanneer de wind het bosch in beweging brengt, dan is daarbij de buigzame toestand van het bosch even zooveel oorzaak als de buigende kracht van den wind. De oorzaak van een zaak is haar samenhang. Dat dezelfde wind, die de boomen buigt, rotsen en muren laat staan, bewijst, dat de oorzaak van de werking niet kwalitatief ver schillend, maar slechts gemeenschappelijke werking is. Wanneer desniettemin het weten of de wetenschap aan een verandering, d, w. z. aan een op elkander volgende verschijning iets bijzonders als oorzaak opspoort, dan is dit laatste toch niet meer de uiterlijke schepper, maar slechts de algemeene manier, de immanente methode van de opeenvolging. Een bepaalde oorzaak kan slechts dan opgespoord worden, wanneer de kring, de rij of het aantal van de veranderingen, waarvan de oorzaak opgespoord moet worden, wanneer het kwantum beperkt of bepaald is. Binnen een gegeven kring van opeenvolgende verschijnselen is het algemeen voorafgaande oorzaak.

Wanneer de wind het bosch in beweging brengt, dan onderscheidt