Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

lachelijke, verbruikte, maar ook van de positieve, verstandige, nood zakelijke zijde toont, wat ons bv. de vergoding der dieren als bezielde erkenning hunner nuttigheid leert begrijpen; zoo toont ons het begrip van den tegenwoordigen tijd de bestaande orde der dingen niet alleen in haar ontoereikendheid, maar ook als verstandige, noodzakelijke conclusie van voorafgegane premissen.

c. Het Heilige.

In den bekenden zin: het doel heiligt het middel, vindt de ontvouwen theorie der moraal haar praktische formuleering. Deze stelling dient, dubbelzinnig gesproker., ons en de Jezuïeten tot gemeenschappelijk verwijt. De verdedigers der orde van Jezus streven er naar om haar als kwaadwillige belastering van hun klient voor te stellen. Wij zullen tusschen de partijen noch voor noch tegen spreken, maar ons woord aan de zaak zelf leenen, de leerstelling als waar en verstandig vaststellen, haar in de openbare meening trachten te rehabiliteeren.

Tot het doen bedaren van de meest algemeene tegenspraak zou het begrip genoeg moeten zijn, dat middel en doel zeer relatieve begrippen zijn, dat alle bijzondere doeleinden middelen en alle middelen doeleinden zijn. Evenmin als een positief onderscheid tusschen groot en klein, tusschen recht en onrecht, tusschen deugd en ondeugd plaats vindt, evenmin kunnen wij tusschen middel en doel positief onderscheiden. Apart, voor zich zelf, als geheel beschouwd, is iedere handeling eigen doel en de verschillende momenten, waarin ook de kortste handeling gedeeld wordt, zijn hare middelen. In gemeenschap met andere handelingen is iedere bijzondere handeling middel, dat met zijnsgelijken een algemeen doel nastreeft. Handelingen zijn op zich zelf noch middelen, noch doeleinden. Op en voor zich zelf is niets. Al het zijn is relatief. De dingen zijn dat wat zij zijn, slechts in en door hun betrekkingen. Omstandigheden veranderen de zaak. In zoover iedere handeling andere handelingen naast zich heeft, is zij middel, heeft zij haar doel buiten zich, in de gemeenschap; in zoover echter iedere handeling afgesloten voor zich zelf is, is zij doel, dat zijn middelen in zich sluit. Wij eten om te leven; in zoover wij evenwel gedurende het eten leven, leven wij om te eten.. Zooals het leven zich tot zijn funkties, zoo verhoudt zich het doel tot zijn middelen. Evenals het leven slechts het inbegrip der levensfunkties is, zoo is het doel inbegrip van zijn middelen. Het onderscheid tusschen middel en doel reduceert zich tot het onderscheid tusschen het bijzondere en algemeene. En alle abstrakte verschillen reduceeren zich tot dit eene onderscheid, omdat de abstraktie- of de onderschei*

Sluiten