Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

De achttiende eeuw werd de eeuw van het deïsme. Ook ten onzent trad het op '). In den Haag gaf van Hatzfeld zijn Ontdekking der waarheid (La découverte de Ia vérité 1745) in 't licht. Met uitstekende onkunde en baldadigheid randt deze Saksische edelman de Christenen en hun godsdienst, den bijbel ja de beroemdste wijsgeeren aan. Exemplaren van het lasterschrift werden uit boekwinkels opgehaald en door den scherprechter openlijk verbrand. Den auteur heeft men gekerkerd en uit het land gebannen.

De pseudoniem Jan van der Veen gaf in 1752 uit „De godsdienst zonder bijgeloof, betoogende het geloof der deïsten". Dit vuilaardige werk bevat zes deïstische geloofsartikelen. Na den tweeden druk (Deventer 1755) werd het door dr. Matthias van Goch Remonstrantsch predikant te Moordrecht waardig weerlegd.

Veel gevaarlijker want liefelijker dan die beiden was de vermaarde Pierre Bayle hoogleeraar in wijsbegeerte en geschiedenis te Rotterdam, een geboren scepticus 2). Zijn voornaamste werk was het „Historisch en critisch woordenboek", door hem zelf genoemd een historisch

hinein, uit het Duitsch vertaald als Proeve eener volledige kerkhistorie der 18de eeuw, Utr. en Amst. 1779—'81. Over de gansche eeuw slechts A. Upeij, Geschied, v. d. kristel, kerk in de 18de eeuw, 12 dln. Utr. 1797—1815. Een langdradig, voortreffelijk boek. Hier 11, 1—99. Dr. C. Sepp, Het staatstoez. op de godsd. letlerk. in de noord. Ned., Leid. 121—126.

1) Ora'io Cl. Hollebeekii publice dicta Lugd. Bat. VIII Febr. 1765, De divinae rovelationis in Belgio conteintu atque caussis eins ptaecipiis. Voorloopers der deïsten waren Lod. Meijer, Philosophia Scripturae interpres 1606. En Adr. Koerbach in zijn deïstisch woordenboek Bloembol van allerlei lieflijkheid, Leijden 1668.

2) In Frankrijk 1647 geb., door .lezuïeten Roomsch geworden, andermaal Hervormd, doctor in de wijsbegeerte, als hoogl. te Sédan na 6 jaar ontslagen, inet zijn vriend later bitteren vijand Pierre Jurieu waalsch pred. en hoogl. in 1681 te Rott., zeer toegejuicht, in '93 door diens toedoen van zijn ambt ontzet, f 1706. Nauwkeurig over hem van Velxen, Introd. ad histor. eccles., p. 1152 sq B.'s brief over de kometen was een apologie van het atheïsme. Gunstiger oordeelt dr. C. Sepp, liet staatstoezicht op de godsd. letlerk. in de noordel. Nederlanden, Leid. 1891, blz. 95—100.

Sluiten