Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

lotgevallen van Jacob Massé" (Voyages et avontures de Jaques Massé 1710) waarin de fabel van de bijen voorkomt, stelde de leer der verzoening in een allerbelachelijkst licht. Zijn „Uitgezochte brieven" (Lettres choisies 1727) toont de onmogelijkheid van een algemeene opstanding der dooden aan. Dergelijke geschriften hebben er toe bijgedragen, om duizenden practische deïsten in Nederland tot theoretische deïsten te maken. Van geloofloos werd men ongeloovig, overtuigd en vinnig ongeloovig.

Geloofsgetuigen, die echter veel te schroomvallig optraden, ontbraken niet geheel '). Verdedigende anti deïstische geschriften van Bernard en Lussing, van Nuys Klinkenberg en Hoflfmann zagen het licht. De Utrechtsche predikant en hoogleeraar Ysbrand van Hamelsveld deed een boek in acht deelen het licht zien, De Bijbel verdeedigd, Amst. 1783 —'87. Populair was het werkje van Joh. Claassen, Eenvoudig huismiddel voor de Christenen tegen het ongeloof, Amst. 1784. Zelfs een anti-deistisch weekblad ontbrak niet, De Christen, Utr. 1772 —'78.

Daarenboven werden tegen het ongeloof drie nog bestaande belangrijke instituten opgericht. Vooreerst dat van Walter Senserff, gevormd te Rotterdam 1751. Krachtens den uitersten wil van dezen oud-burgemeester zouden voortaan in een kerk der Hervormden te Rotterdam door een der stadspredikanten, dien hij een jaarlijkscli eeregeld van f 500 besprak, acht leerredenen per jaar gehouden worden tegen atheïsten, deïsten, heidenen, Joden en Mahomedanen. Het tweede is dat van Jan Stolp, opgericht te Leiden 1753. Volgens Stolp's uitersten wil moest uit de renten van f 10,000 aan de Academie

I) lle Waalsohe predikant te Amst. Levade gaf' in 1777 leerredenen over het ongeloof uit. Wat later klaagde de voortreffelijke Y. van Hamelsveld in zgn werk De zedel. toestand der Ned. natie op het einde der achttiende eeuw, Amst. 1791, blz. 4.'J8 v. : „O hoe holt het ongeloof door Nederland voort. Hoe besmet het met haaien vergiftigen adem de zielen des Volks I... En hoe gering wordt het getal der waare Kristenen"!

Sluiten