Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

drie formulieren van eenigheid losgerukt worden. De Engelschman Goodricke te Groningen in een geschrift van 1768 opende den aanval. Hij en zijn vrienden hieven de leus tolerantie op. Scheidende kerkmuren zouden van zelf vallen, wanneer door algemeene verdraagzaamheid een algemeene christelijke kerk tot stand kwam. De formulieren waren een sta-in-den-weg. Welk een kortzichtigheid ! Niet symbolen, maar menschen zijn oorzaak der secten. „Zoolang er bijzondere kerkgenootschappen zijn, kan aan onpartijdige beoordeelaars het nadeel der symbolische schriften voor den godsdienst niet overtuigend bewezen worden" (Ypeij). Een zoo groot vijand van gewetensdwang als J. J. Rousseau verdedigde openlijk het gebruik der symbolische schriften in de Protestantsche kerkgenootschappen ').

Toen afschaffing der formulieren niet gelukte, propageerde men de meening, dat een afwijkend leeraar zijn ambt niet behoorde neder te leggen 2). Wie druppelsgewijs zijn gemeente de wateren der verlichting toediende, bleef eerlijk man. De treurige stelling, lang geheim gehouden, deed nu openlijk intrede: Dat de Zaligmaker en de apostelen zich geschikt hebben naar de verkeerde begrippen hunner tijdgenooten 3). Daarmede viel alle schriftgezag.

Ypeij meent, dat het verstandigste deel der Hervormde geestelijkheid den middenweg hield tusschen de neologie en angstvallige verkleefdheid aan de voorvaderlijke eer. Het zij zoo! Doch het was allertreurigst gesteld met de Hervormde kerk. Deïsme en anti-christianisme waren aan de orde van den dag. Vooral de jeugdige recensenten

1) Toutes les Eglises Protestantes, qui ont dressé des formules de prol'ession de foi, tous les Synodes, qui ont leiminé des points de doctrine, n'ont voulu que préscrire aux 1'asteurs celle qu'ils devoient enseigner; et cela étoit bon et convenable. Lettres écrites de la montagne, 11 Lett. p. 52.

2) Aldus reeds Arminius en Conr. Vorstius, en nu Goodricke.

3) Aldus reeds £t. Bekker, Betoverde wereld, 181 — 192. In Duitschland vooral door Semler ,,den patriarch der verlichting" als grondslag eener „zuiverder" bijbelverklaring gebezigd.

Sluiten