Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

woorden. Voorstellingen kunnen dus helder of flauw, begrippen juist of gebrekkig zijn. Wèl kan men zich zonder voorstellingen geene begrippen vormen, maar daarom is het nog niet noodig, dat de voorstellingen, waarvan men zich begrippen vormt, ook in woorden geuit worden.

Het vormen van begrippen nu heet denken , en de formule, waaronder wij de werkzaamheid der begripsvorming brengen, heet gedachte. Het vormen van voorstellingen op zich zelf is nog geen denken. Het zou ons veel te ver voeren, indien wij wilden beproeven, hier uiteen te zetten, hoe de voorstellingen zich in onzen geest vormen langs den weg der apperceptie, zooals Leibnitz het eerst het vastknoopen noemde van innerlijke gewaarwordingen en indrukken uit de buitenwereld aan herinneringen van vroegere gewaarwordingen en indrukken in verband tot de gewaarwording der eigene zelfstandigheid of individualiteit, of in verband tot reeds vroeger gevormde voorstellingen, voorstellingsmassa's of voorstellingsgroepen. Verreweg de meeste, zoo niet alle voorstellingen, die de beschaafde mensch van onzen tijd bezit, zijn uiterst samengesteld en hebben eene lange ontwikkelingsgeschiedenis achter den rug. Zij zijn het product der rustelooze geesteswerkzaamheid van het appercipeeren en weliswaar meerendeels onder den invloed van begrippen of gedachten gevormd, of ontstaan door toedoen van de herinnering aan reeds vroeger met behulp van begrippen en gedachten gevormde voorstellingen, maar toch gedeeltelijk en oorspronkelijk ook gewekt door waarnemingen van innerlijke gewaarwordingen en zinnelijke indrukken, die zich geheel onafhankelijk van het denken tot voorstellingen omzetten en waaraan de meest primitieve voorstellingen gewis uitsluitend haar aanzijn te danken hebben. Zoolang wij nu n°g «denken" van „gewaarworden" en „waarnemen" onderscheiden en de eensoortigheid van al die geesteswerkzaamheden ook nog niet is bewezen, mogen wij de voorstellingen niet eenvoudig producten van het denken noemen, en dus spreken niet gelijkstellen met hardop denken.

Wol is het onloochenbaar , dat men bij zijn denken gewoonlijk en bij voorkeur een begrip met hetzelfde woord aanduidt als de voorstelling , waarvan men zich dat begrip vormde, en dat men zich ook voor de formuleering zijner gedachten bedient van de woorden, die voorstellingen te kennen geven. De klankbeelden der voorstellingen (de woorden) in hun onderling verband tot elkaar zijn de

Sluiten