Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

toen uog niet, of waren althans nog maar in het eerste stadium van ontwikkeling. Buiten Engeland was eigenlijk nog nergens grootindustrie van belang, en zelfs daar had zij nog geenszins dien omvang en dientengevolge dat gewicht gekregen, welke zij later bezat. En eerst tengevolge van die groot-industrie, te zamen met de verkeersontwikkeling, is die massa-productie op elk gebied mogelijk geworden, welke wederom de ontzaglijke bevolkingsvermeerderingenbevolkiugsopeenhooping heeft veroorzaakt, welke de socialistische, of liever sociale beweging met socialistische of aan het socialisme verwante doeleinden, kracht heeft bijgezet.

De revolutie van 1848 heeft dan ook niet daarvoor beteekenis, maar ( haar gevolg is geweest, dat de oude politieke toestanden zoozeer waren te onderste boven geworpen, dat het nergens gelukte ze opnieuw dus te vestigen, dat zij niet bij vernieuwde aanvallen voor goed moesten bezwijken. En tevens had de revolutie voor goed een einde gemaakt aan het stil-leven der vorige periode.

De reactie had wel overal de orde hersteld, maar nergens de tevredenheid. Nergens berustten de volken in de staatsvormen die haar opgelegd waren, en die staatsvormen waren te haastig opgebouwd en daardoor te zwak, om voldoend weerstandsvermogen te bezitten. En, nog erger voor de conservatieven en reactionnairen, de natiën hadden uit het mislukken van hun streven geleerd; zij hadden begrepen dat zij, als zij haar doel zouden bereiken, anders moesten handelen dan zij in de jaren 1848 en 19 gedaan hadden; zij hadden vooral geleerd geduld te oefenen. Vandaar de groote beteekenis van den lateren strijd der conservatieve en reactionnaire mogendheden onderling, die sommige van deze noopte het bondgenootschap te zoeken van de revolutionnaire machten en, onwillig genoeg soms, de hand te leeneu tot het oprichten van datgene wat zij in en na 1848 met alle kracht bestreden hadden.

Eerst daardoor werden de groote veranderingen mogelijk, die later als het ware het veld openden voor de ontvouwing van andere krachten.

Reeds in de jaren toen de reactie zegepraal op zegepraal behaalde, begonnen die veranderingen, evenals in dienzelfden tijd de ontwikkeling aanving van die nieuwe periode in de toestanden van het Oosten, welke ten slotte de zooeven genoemde groote botsing der conservatieve mogendheden tengevolge had.

De periode, die met 185.3 aanving, was een periode van over-

ïevolgen der revolutie van 1848

Daarmede in verband staand karakter der volgende periode.

Sluiten