Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

gewende wraak, op diens moordenaars genomen, moest den bloedigen dood van duizenden verontschuldigen. Toch werd hij evenmin door wraakzucht als door een anderen hartstocht, tioe ook genaamd, beheerscht. De staatkunde alleen was de eenige wet en regel zijner daden. Zij was de grond en oorzaak van al het slechte dal hij bedreef, ja zelfs het meeste goede had bij hem geene andere bron. Tot bloedige maatregelen ging hij niet uit moordlust over, maar dewijl zijne plannen die eischten of althans noodzakelijk schenen te maken. Zoo hij niet tot de proscriptie der rijken overging, bezat hij geen leger en zonder den moord der aanzienlijkste republikeinen bestond er voor hem geene monarchie.

Toen Rome aan des overwinnaars voeten lag, namen de moordlooneclen een einde, dewijl Augustus ze thans onnoodig en andere maatregelen nuttiger keurde. Thans gaf hij bewijzen van vergevensgezindheid, zachtmoedigheid, rechtvaardigheid en vele andere lofwaardige eigenschappen, niet ten gevolge van een onbcgrijpelijken ommekeer in zijn binnenste, maar van zijne veranderde verhouding tot de Romeinen. Het werk der verovering was volbracht, dat der staatkundige hervorming nam een aanvang. De gemoederen moesten dus verzoend en gewonnen worden, de nieuwe regent wilde zich bij zijne onderdanen aangenaam maken. Van al de hatelijke eigenschappen, die bij als triumvir openbaarde, heeft hij alleen de geveinsdheid behouden, dewijl hij haar onontbeerlijk achtte om zich hel bezit te verzekeren van hetgeen zij hem had helpen verwerven. Ook de nieuwe heerscher zag zeer goed in, wat later Galba uitsprak, dat Rome noch volle vrijheid, noch geheele slavernij verdragen kon. Huichelarij bleef een krachtig hulpmiddel bij zijne regeering en diende om de tegenspraak lusschen zijne keizerlijke macht en de nog beslaande republikeinsche vormen uit te wisschen. —

De geschiedenis zal steeds den staf breken over den huichelachtigen, met bloed bevlekten triumvir; maar de beschuldigingen, die zij legen den naar de alleenheerschappij strevenden gebieder inbrengt, mag zij niet tegen hem aanvoeren, nadat hij den troon beklommen had.

Een rechtvaardig beoordeelaar moet erkennen, dat het veilig bezit der heerschappij niet het eenige, noch het laatste doel zijns levens was, maar dat hij bovenal eene nieuwe staatsregeling in het leven trachtte te roepen. Met eene krachtsinspanning, veel grooler dan die, waarmee hij zich den weg tot den troon gebaand had, riep hij een nieuwen toestand der maatschappij in het leven, waarbij hij volstrekt niet alleen zijn eigen voordeel op het oog had. Dat de staatsregeling, die hij schiep, op geen anderen grondslag dan het feitelijk geweld rustte en dat de gevolgen van den strijd tusschen vorm en wezen zich een paar eeuwen achtereen gevoelen deden, was een groot ongeluk voor de onderdanen, maar een nog grooter ongeluk voor den vorst. Doch de schuld van dit alles drukt minder op Augustus dan op de macht van omstandigheden, die hij niet overwinnen kon. Aan zijn rijk verschafte hij al het goede, dat in zijn vermogen was: vrede, rust, heilzame wetten en een beter bestuur. Daarvoor werd hem de warmste dank en de uitbundigste lof zijner tijdgenoolen toegebracht."

Rust en vrede heerschlen onder Augustus' regeering binnen Rome, een vrede, die des te minder verstoord werd, naarmate met ieder jaar de Romeinen zich meer en meer aan liet staatkundig leven onttrokken, naarmate zij steeds betere onderdanen werden, die den laatslen zweem van zelfstandigheid verloren hadden. De volksvergaderingen vormden niet, gelijk voorheen, het middelpunt van hel Romeinsche volksleven; zij hadden alle beteekenis verloren, alle staatkundige strijd had een einde genomen, de partijen waren onderdrukt, geen enkel vrij en onafhankelijk woord werd langer vernomen.

Met den aanvang van het keizerrijk moest dus de ontwikkeling van het Romeinsche volk eene andere richting nemen, dan in de dagen der republiek. Zij moest zich bewegen binnen de grenzen, welke aan een onvrij, slechts in

Sluiten