Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

verwarring, die er van dien tijd af begint te heerschen niet enkel op kerkelijk en maatschappelijk gebied, maar ook in de historie.

II.

Ja, er valt niet aan te twijfelen, waar de Hervorming der 16e eeuw ingang had gevonden, veroorzaakte zij niet slechts eene volslagen revolutie op het gebied van staatkunde en godsdienst, maar bracht ook in de hoofden van allen die de nieuwe leer hadden omhelsd, een volstrekten omkeer te weeg. Dit ligt te zeer in den aard der zaak om iemand te kunnen verwonderen; maar 't is goed hetzelfde ook door een protestansch schrijver van naam bevestigd te zien. Joh. Gust. Droysen verzekert:

„De gewoonten en meeningen, de regeling van staat en huisgezin, het geheele leven der menschen, onberekenbare belangen, alles stond vroeger vast in dit hiërarchisch systeem [der katholieke Kerk], dat nu in zijn grondvesten geschokt werd. Niets was er wat vrij bleef van dien schok, wat daarvan de uitwerking niet ondervond, tot in zijn innigst wezen, tot in zijn grondbeginsel. Zóó begon een werk, dat niet te overzien was in zijne gevolgen. Nooit is er eene revolutie geweest, die dieper doordrong, vreeselijker vernielde, onverbiddelijker haar vonnis uitgevoerd heeft. Als met éénen slag was alles uit zijn verband geraakt en op losse schroeven gesteld, eerst en vooral in de gedachten der menschen, dan ten gevolge daarvan in bliksemsnelle vaart in de maatschappelijke toestanden, in alle tucht en orde. Alles, in Godsdienst en Staat, was uit zijn verband, was een bajert" ').

Zóó oordeelt een geleerd Protestant over de gevolgen, over den geest der Hervorming. Die omkeer derhalve, die „revolutie" door haar in 't leven geroepen en tot een

1) J. G. Droysen, „Luthers werk", in de „Geschichte der Preuszisohen Politik". Ile blz. 100

Sluiten