Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

zwijgend geloochend, óf met opzet terzijde gesteld. Het stoffelijke, zoo beweerde men, staat te ver af van het geestelijke. Ue zedelijke wereld zou een grondslag aanwijzen kunnen voor de godsdienstige waarheid, — maar dit is dikwerf dan ook de stoutste concessie; terwijl het beroep op het stoffelijk heelal overal wordt afgewezen, daar het slechts verwarring stichten en onvruchtbaar wezen zou. Van wetenschappelijke zijde is evenmin iets beproefd tot het sluiten van een enger verbond. De wetenschap heeft de theologie gelaten voor hetgeen zij nu eenmaal is, als een terrein, dat op zich zelf staat. De geestelijke wereld is niet alleen een andere wereld, maar een ander soort van wereld, een wereld naar een geheel ander beginsel ingericht, en naar een geheel ander regeeringsstelsel bestuurd.

De heerschappij der wet is van lieverleê in elke afdeeling der natuur doorgedrongen, kennis overal veranderde in wetenschap. Het proces gaat voort, en de natuur komt hoe langer hoe duidelijker zich aan ons vertoonen, als één groot geheel, totdat de grenzen van de geestelijke wereld worden bereikt. Daar houdt de wet der continuieteit op, en de harmonie wordt verbroken. En de mannen, die hun allereerste lessen waarlijk geleerd hebben van het alfabet der lagere wetten, worden, als zij een hoogere kennis gaan zoeken, plotseling teruggewezen door de Groote Uitzondering.

Zelfs zij, die zeer zorgvuldig de betrekkingen tusschen het natuurlijke en geestelijke hebben onderzocht, schijnen zich na rijp beraad verbonden te hebben tot een finale scheiding op het punt van wetten. Men wordt er inderdaad door verrast, wanneer men een schrijver als Horace Bushnell, bijv. de geestelijke wereld hoort baschrijven als „een ander natuurstelsel, zonHer eenige gemeenschap met en afgescheiden van het onze," en haar verder aldus afschilderende: ,,God heeft, inderdaad, een ander en hooger stelsel in 't leven geroepen, dat van het geestelijke zijn en regeeren, voor hetwelk de natuur er is; een stelsel niet onder de wet van oorzaak en gevolg maar bestuurd en geregeld door andere soorten van wetten." Weinig geleerden hebben met meerder geluk dan Bushnell de geestelijke waarheid weten toe te lichten uit de natuurlijke wereld; maar't is hem niet alleen mislukt de analogie met betrekking tot de

Sluiten