is toegevoegd aan uw favorieten.

Het berouw en het ethisch determinisme

Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

groot en invloed uitoefenen op liet zedelijk leven. Ik aelit mij ontslagen van de moeite om dit door voorbeelden uit de Heidensche en Christelijke wereld te bewijzen. Niemand ontkent liet; zelfs niet de aanhangers van de morale indépendante. Van daar dat zij zoo vinnigen strijd voeren tegen al wat naar godsdienst zweemt ').

Nu moge liet hoogst moeielijk, ja ónmogelijk zijn 0111 het aandeel, dat onze wereldbeschouwing heeft in de vorming van het zedelijk leven, juist aan te geven — gelijk het in het algemeen onmogelijk is om den invloed nauwkeurig te berekenen, dien de voorstellingen des verstands hebben op de vorming van den wil — zoo is

') Zeer lezenswaardig is wat Prof. Hoekstra in liet Tlie.ol. Ttjdsclir., 2d«' jaarg. 2'1'' stuk. van liet verband tusschen godsdienst cn zedelijkheid heeft gezegd Ook hij vindt in de geschiedenis een bewijs dat „waar ongodsdienstigheid en ongeloof veld winnen, ook de zedeloosheid veld wint, en beroept zich hierbij op de voorstanders van de morale indépendante zelve die, met het oog o verkeerde godsdienstbegrippen, zeggen: „les moeurs se corrompent, les caractères s'abaissent." Krachtig is zijn protest tegen alle scheiding van godsdienst en zedelijkheid, „liet is voor mij zonneklaar — zegt hij — dat de ontkenning der noodzakelijkheid van den godsdienst voor het zedelijk leven slechts de eerste schrede is op den weg, die met onvermijdelijke consequentie, door liet atheisme heen, tot de loochening van de objectieve beteekenis der zedelijkheid zelve leidt, en dan ook onvermijdelijk eene praktische richting neemt, om met ondergraving der grondslagen van staat en maatschappij te eindigen." Eén ding jammert mij maar in deze belangrijke verhandeling — en dit is zeker van niet geringe beteekenis — dat de Hoogleeraar de idé van godsdienst zoo onbestemd mogelijk heeft gelaten, en de vraag niet behandeld heeft, of iemand godsdienstig kan zijn, zonder zich een voorstelling van God te vormen, m. a. w. of er godsdienst is zonder dogma. Hierdoor heeft hij zich de overwinning over de aanhangers der onafhankelijke zedeleer te gemakkelijk gemaakt.

i